Tại Bảo tàng Hà Tĩnh (đường Nguyễn Huy Tự, phường Thành Sen) đang lưu giữ, trưng bày ba khẩu súng thần công – Bảo vật quốc gia. Trong đó, 1 khẩu được đặt trang trọng ngay lối vào bảo tàng, 2 khẩu còn lại được bảo quản trong kho lưu trữ. Ít ai biết rằng, hành trình đưa những khẩu súng này trở về từ lòng biển sâu bắt đầu từ một cuộc mưu sinh đầy bất ngờ của nhóm ngư dân Hà Tĩnh cách đây hơn 2 thập kỷ.
Một khẩu súng thần công được đặt trang trọng ngay lối ra vào Bảo tàng Hà Tĩnh.
Cuối tháng 8 năm 2003, ngoài khơi vùng biển Hà Tĩnh, cách cửa Nhượng khoảng 35 hải lý, gần đảo Mắt, một nhóm ngư dân trong lúc lặn bắt sò điệp đã vô tình phát hiện dấu tích của một con tàu cổ.
Ở độ sâu khoảng 30m, con tàu nằm vùi dưới lớp cát biển dày. Ông Cao Xuân Đức cùng bạn thuyền đã tìm cách tiếp cận. Để lặn xuống độ sâu này, họ phải buộc thêm chì vào người, ngậm ống dưỡng khí, lần mò trong làn nước lạnh và tối.
Những ngày đầu, họ chỉ tìm thấy các vật dụng như bát hương, lư hương. Tuy nhiên, linh cảm về một con tàu giá trị khiến nhóm ngư dân tiếp tục quay lại tìm kiếm.
Cả ba khẩu súng đều được đúc bằng đồng, có kích thước bằng nhau, chiều dài 243cm.
Sang ngày thứ 2, khi lớp cát quanh xác tàu được gạt bớt, 1 khối kim loại lớn dần lộ ra. Sau nhiều ngày thay phiên nhau lặn xuống đào bới, họ xác định đó là một khẩu súng thần công cổ, kích thước lớn, bề mặt phủ kín lớp sinh vật biển bám dày.
Từ phát hiện này, phạm vi tìm kiếm được mở rộng. Trong suốt 1 tuần tiếp theo, nhóm ngư dân liên tục lặn xuống, kiên trì tìm kiếm và lần lượt phát hiện thêm 2 khẩu súng thần công khác nằm rải rác quanh khu vực con tàu đắm.
Đường kính nòng súng 23cm, đường kính đáy 45cm.
Việc trục vớt những khối kim loại nặng hàng tấn lên mặt nước là thách thức lớn. Sau nhiều lần thử nhưng không thành công, họ buộc phải trở về đất liền, tìm đến khu vực cảng biển xã Thạch Kim để thuê tàu lớn hỗ trợ.
Sau hơn 2 tuần nỗ lực, cả 3 khẩu súng thần công được đưa lên khỏi đáy biển. Để trả công cho đội tàu hỗ trợ, nhóm ngư dân tặng lại một khẩu súng; hai khẩu còn lại được mang về cất giữ phía sau vườn.
Mỗi khẩu súng nặng hơn 1,2 tấn.
Thông tin nhanh chóng lan rộng. Nhiều người tìm đến hỏi mua với giá cao nhưng nhóm ngư dân không đồng ý bán. Trong khi đó, khẩu súng được tặng lại sau đó đã được bán cho thương lái và suýt bị vận chuyển ra nước ngoài.
Khi thương lái đang vận chuyển khẩu súng ra nước ngoài, cơ quan chức năng đã phát hiện và thu giữ. Qua quá trình điều tra, lực lượng chức năng tiếp tục phát hiện hai khẩu súng còn lại đang được cất giữ tại xã Cẩm Lĩnh.
Cán bộ Bảo tàng tỉnh Hà Tĩnh sau đó đã vào cuộc, tiến hành vận động, thuyết phục và thu hồi các hiện vật. Cả 3 khẩu súng được đưa về bảo quản, phục chế.
Quai súng thần công được tạo hình đầu rồng.
Quá trình phục chế diễn ra công phu trong thời gian dài. Các khẩu súng được ngâm rửa nhiều lần bằng nước và hóa chất để loại bỏ lớp hà biển bám dày. Khi lớp vỏ bên ngoài dần bong ra, những hoa văn tinh xảo và các dòng chữ đắp nổi trên thân súng hiện lên rõ nét.
Ba khẩu súng được đúc hoàn toàn bằng đồng, có kích thước gần như giống nhau: dài 243cm, mỗi khẩu nặng hơn 1,2 tấn. Thân súng hình trụ, thon dần về phía miệng, quai súng tạo hình đầu rồng. Hoa văn được chạm khắc tinh tế, nạm bạc cầu kỳ và vẫn gần như nguyên vẹn dù đã nằm dưới đáy biển trong thời gian dài.
Theo kết quả nghiên cứu, đây là 3 khẩu thần công mang tên Bảo quốc An dân Đại tướng quân tam vị chi nhất, Bảo quốc An dân Đại tướng quân tam vị chi nhị và Bảo quốc An dân Đại tướng quân tam vị chi tam, được đúc vào mùa xuân năm 1821 dưới triều vua Minh Mạng tại kinh đô Huế, do quan Vụ Khố Trần Đăng Long vâng mệnh chỉ huy, tổ chức thực hiện.
Hoa văn tinh xảo được khắc trên thân súng.
Không giống các loại súng dùng trong chiến trận, 3 khẩu súng này mang ý nghĩa biểu trưng, thể hiện uy quyền của triều đình và khát vọng quốc thái dân an. Đồng thời, chúng phản ánh trình độ phát triển cao của kỹ thuật đúc đồng và luyện kim Việt Nam vào đầu thế kỷ XIX.
Các hoa văn trên thân súng được thể hiện bằng các biểu tượng truyền thông như hoa cúc leo, rồng châu mặt nguyệt, đầu rồng, mây, đường tròn đồng tâm...
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật, ngày 30/12/2013, 3 khẩu súng thần công được công nhận là Bảo vật quốc gia.
Trao đổi với PV VietNamNet, ông Trần Phi Công - Phó Giám đốc Bảo tàng tỉnh Hà Tĩnh cho biết, hành trình của 3 khẩu súng thần công trước khi nằm lại dưới đáy biển đến nay vẫn là một bí ẩn.
Ông Công cho hay, con tàu chở ba khẩu súng bị đắm vào thời điểm nào, vì lý do gì, đến nay vẫn chưa có lời giải. Những cuộc khảo sát sau này chỉ tìm thấy thêm rất ít dấu tích, chưa đủ để làm sáng tỏ câu chuyện.
Theo ông, năm 2003, trong quá trình đánh bắt hải sản, lưới của nhóm ngư dân đã vướng vào các khẩu súng thần công. Khi lặn xuống gỡ lưới, họ phát hiện và trục vớt các hiện vật này. Sau đó, Bảo tàng Hà Tĩnh đã thu hồi và đưa về lưu trữ, bảo quản.
Ông Công nói thêm: "Theo lịch sử, 3 khẩu súng này được đúc dưới triều vua Minh Mạng, do quan Vụ Khố Trần Đăng Long vâng mệnh chỉ huy, tổ chức thực hiện. Trước đây, chúng tôi đã thuê tàu ra biển, phối hợp với đội chuyên gia Hàn Quốc khảo sát khu vực tàu đắm. Qua khảo sát, lực lượng chức năng phát hiện thêm nẹp kim loại và dây của con tàu nhưng những dấu tích này vẫn chưa đủ để xác định nguyên nhân và thời điểm bị đắm".
Hoặc