Cách dạy con 'kỷ luật thép' của vua Khang Hy: Học từ 3 giờ sáng, gần như không nghỉ

Trong lịch sử Trung Hoa, Khang Hy (1654–1722) được xem là một trong những hoàng đế có thời gian trị vì dài và hiệu quả nhất, với hơn 60 năm cầm quyền. Tuy nhiên, nhiều công trình nghiên cứu cho rằng di sản bền vững nhất của ông không chỉ nằm ở lãnh thổ, kinh tế hay quân sự, mà còn ở mô hình giáo dục hoàng tử có hệ thống, nghiêm khắc và hướng tới đào tạo người trị quốc - yếu tố góp phần duy trì sự ổn định của triều Thanh suốt gần hai thế kỷ sau đó.

Ông cũng là một trong những hoàng đế nhiều con nhất với 55 người con (35 hoàng tử và 20 công chúa), trong đó 24 hoàng tử và 8 công chúa được phong tước hiệu chính thức - Theo ghi chép của Thanh sử cảo.

Chính triết lý giáo dục nghiêm khắc của Khang Hy rèn giũa nên dàn hoàng tử kiệt xuất và quá đỗi tham vọng - không ai chịu thua ai. Cuối đời ông đau đầu nhìn cảnh các con trai tương tàn để tranh ngai vị, tạo nên giai thoại nổi tiếng trên phim ảnh.

Vua Khang Hy (1654-1722) là hoàng đế thứ 4 của triều Thanh (1616-1912).

Thời gian biểu "không có ngày nghỉ"

Nhằm rèn luyện lớp kế vị, Vua Khang Hy thiết lập thời gian biểu "không có ngày nghỉ" tại Thượng Thư Phòng, áp dụng nghiêm ngặt 365 ngày mỗi năm và chỉ đặc cách nghỉ nửa ngày vào dịp Tết Nguyên Đán hoặc sinh nhật vua.

Một ngày học tập khắc nghiệt thường bắt đầu từ giờ Dần (3h - 5h) khi các hoàng tử phải có mặt để tự ôn bài. Giờ Mão (5h – 7h), các thái phó sẽ kiểm tra việc đọc thuộc lòng kinh sách hàng trăm lần mà không được sai một chữ.

Sang giờ Thìn (7h – 9h), đích thân Khang Hy sẽ đến dự giờ và chỉ định ngẫu nhiên các đoạn văn khó để thử thách khả năng giải nghĩa của các con, trước khi bước vào giờ Tỵ (9h – 11h) dành cho việc rèn chữ với yêu cầu viết hàng nghìn bản thảo mỗi ngày.

Sau bữa trưa và giờ nghỉ ngơi ngắn ngủi vào giờ Ngọ (11h – 13h), các hoàng tử lập tức chuyển sang rèn luyện thể chất và kỹ năng thực tế như cưỡi ngựa, bắn cung, võ thuật và ngôn ngữ bổ trợ vào giờ Mùi (13H – 15h).

Sự giám sát của nhà vua kéo dài đến tận giờ Thân (15h – 17h) khi ông trực tiếp kiểm tra kỹ năng cung xạ. Ngày học chỉ thực sự kết thúc vào giờ Dậu (17h – 19h) sau khi toàn bộ kiến thức trong ngày đã được ôn tập kỹ lưỡng trước khi các hoàng tử được phép trở về phủ.

Vua phê bình nghiêm khắc những người học qua loa hoặc vi phạm kỷ luật, không phân biệt trưởng - thứ hay thân sơ. Việc này không nhằm tạo áp lực thành tích, mà nhằm rèn năng lực tự quản, coi đây là phẩm chất cốt lõi của người cầm quyền.

Trong Khang Hy gia huấn, hoàng đế nhiều lần nhấn mạnh rằng hoàng tử phải học tự chế, tiết độ và trách nhiệm trước khi học tri thức trị quốc. Khang Hy cho rằng: "Nếu người kế vị quen sống trong nuông chiều, xa hoa, thì khi đối diện khủng hoảng chính trị hay xã hội sẽ thiếu khả năng chịu đựng và phán đoán tỉnh táo".

Nhà sử học Jonathan D. Spence trong "Hoàng đế Trung Hoa: Chân dung tự họa của Khang Hy" (Nhà xuất bản Đại học Yale) nhận định: “Khang Hy xem giáo dục con cái là công việc chính trị trọng đại, bởi tương lai triều đại phụ thuộc vào phẩm chất thế hệ kế tiếp, không chỉ vào luật lệ hay thể chế” .

Hoàng đế Khang Hy có tổng cộng có 35 hoàng tử và 20 công chúa.

Không dạy trong cung cấm, mà dạy bằng trải nghiệm xã hội

Một điểm nổi bật trong mô hình giáo dục của Khang Hy là việc đưa hoàng tử ra khỏi không gian khép kín của hoàng cung. Theo Thanh sử cảo, ông thường xuyên cho các con theo trong các chuyến tuần du khảo sát đê điều, nông nghiệp, dân sinh và biên giới.

Việc tiếp xúc trực tiếp với thiên tai, mất mùa, đời sống lao động và bất ổn vùng biên giúp hoàng tử sớm hình thành nhận thức rằng chính sách không phải là khái niệm trừu tượng, mà có ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế và an nguy của dân chúng.

Nhà nghiên cứu sử học Phó Đình Phong trong "Nghiên cứu về quản trị đế quốc" cho rằng chính mô hình “học ngoài thực địa” này giúp các hoàng tử triều Khang Hy hình thành tư duy quản trị dựa trên thực tế, thay vì lệ thuộc máy móc vào kinh điển.

Giáo dục toàn diện

Theo các nghiên cứu về giáo dục cung đình triều Thanh, chương trình học của hoàng tử dưới thời Khang Hy không đơn thuần là thuộc lòng Nho học kinh điển. Ngoài Tứ thư, Ngũ kinh, các hoàng tử còn được học lịch sử, địa lý, toán học, thiên văn và lịch pháp.

Đáng chú ý, Khang Hy là một trong số ít hoàng đế phong kiến chủ động tiếp nhận tri thức khoa học phương Tây. Ông không chỉ tự học thiên văn, toán học mà còn khuyến khích hoàng tử tiếp cận các lĩnh vực này để rèn tư duy lý tính và năng lực giải quyết vấn đề, thay vì chỉ dựa vào đạo lý và kinh nghiệm truyền thống.

Các hoàng tử phải tuân thủ chế độ sinh hoạt nghiêm ngặt, luyện tập thể lực thường xuyên và không được lạm dụng đời sống hưởng thụ.

Với vua Khang Hy, người trị quốc không chỉ cần giỏi tư duy mà còn phải đủ sức chịu đựng áp lực và đưa ra quyết định trong tình huống khắc nghiệt.

Dạy lãnh đạo từ sớm: Giao việc thay vì chỉ giảng lý thuyết

Một phương diện khác trong cách giáo dục của Khang Hy là cho hoàng tử tham gia xử lý công việc hành chính ở mức độ phù hợp, dưới sự giám sát của đại thần. Các tài liệu lịch sử cho thấy hoàng tử được giao quan sát việc xử án, thuế khóa, quân vụ và quản lý địa phương.

Nhà nghiên cứu Lưu Nhất Phong trong Giáo dục và quản trị đế quốc (Imperial Education and Governance) nhận định rằng đây là hình thức “đào tạo nghề lãnh đạo” sớm, giúp hoàng tử hình thành tư duy quyết đoán, năng lực đánh giá hậu quả và tinh thần chịu trách nhiệm - những yếu tố khó có được nếu chỉ học trong sách vở.

Ung Chính nối ngôi cha, trở thành vị hoàng đế nối tiếp thời kỳ hòa bình và thịnh vượng cho nhà Thanh.

Dù lịch sử sau này vẫn chứng kiến tranh chấp kế vị và biến động nội bộ, giới sử học nhìn chung đánh giá mô hình giáo dục của Khang Hy là một trong những hệ thống đào tạo hoàng tử có chiều sâu chiến lược bảo vệ triều đại và bền vững nhất trong lịch sử phong kiến Trung Hoa, đặt nền móng cho sự ổn định của triều Thanh trong hơn hai thế kỷ tiếp theo.

Trong bối cảnh hiện đại, nhiều nhà giáo dục cho rằng những nguyên tắc này vẫn mang giá trị tham chiếu: lấy đạo đức làm gốc, rèn kỷ luật cá nhân, kết hợp học với trải nghiệm thực tế và đào tạo năng lực dài hạn thay vì chạy theo thành tích ngắn hạn - những nền tảng cốt lõi cho việc hình thành con người trưởng thành, có trách nhiệm và cao hơn là khả năng đảm nhận trọng trách.