Ảnh minh họa
Bức tranh nhân lực và cơ hội lịch sử của cái "bắt tay" Việt - Hàn
Ngành công nghiệp bán dẫn toàn cầu đang đối mặt với sự thiếu hụt nhân sự do sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ và sự dịch chuyển chuỗi cung ứng. Ngay tại Hàn Quốc - một trong những cường quốc hàng đầu thế giới về sản xuất công nghệ cao và chip cùng với Mỹ và Đài Loan (Trung Quốc), nền kinh tế này cũng đang "khát" đến cả trăm nghìn nhân lực trong lĩnh vực bán dẫn.
TS. Hoàng Việt Hà, Viện trưởng Viện Đại học Quốc tế FPT chia sẻ tại Diễn đàn đào tạo nhân lực bán dẫn AI & hợp tác công nghiệp - học thuật Việt Nam - Hàn Quốc diễn ra vào 12/11, nguyên nhân không chỉ đến từ nhu cầu tăng cao mà còn do tốc độ già hóa dân số rất nhanh tại Hàn Quốc, với độ tuổi trung bình già hơn Việt Nam khoảng 20 tuổi. Thêm vào đó, xu hướng sinh viên nước này ưu tiên chọn các ngành y khoa, luật sư thay vì kỹ thuật đang tạo ra một khoảng trống khổng lồ.
Ngược lại, Việt Nam lại sở hữu nguồn lực STEM trẻ, dồi dào, khao khát học hỏi công nghệ nhưng lại thiếu hụt các chuyên gia dẫn dắt và nền tảng kinh nghiệm thực tiễn trong ngành vi mạch. Sự bù trừ hoàn hảo này đã mở ra không gian đồng sáng tạo chưa từng có giữa hai quốc gia.
Nhận thức rõ thời cơ này, Chính phủ Việt Nam đã có những bước đi quyết liệt. Theo ông Nguyễn Anh Tuấn, Giám đốc Trung tâm Quốc gia Hỗ trợ sản xuất thử chip bán dẫn, Chiến lược phát triển công nghiệp bán dẫn (Quyết định 1018) và Chương trình phát triển nguồn nhân lực (Quyết định 1017) đã đặt mục tiêu cụ thể: đến năm 2030, Việt Nam phải đào tạo ít nhất 50.000 kỹ sư bán dẫn. Điều này nhằm biến Việt Nam thành trung tâm cung cấp nhân lực cho cả khu vực và thế giới, đưa nhân tài trở thành trụ cột quan trọng nhất để chen chân vào chuỗi giá trị bán dẫn toàn cầu.
Chi phí hạ tầng khổng lồ: Máy quang khắc 3 triệu USD và chiến lược chia sẻ nguồn lực
Dù tiềm năng con người là rất lớn, rào cản gia nhập ngành bán dẫn lại vô cùng lớn, đặc biệt là bài toán về chi phí đầu tư hạ tầng thực hành và sản xuất thử nghiệm. Thực tế, trên thị trường hiện nay cho thấy một khoảng cách rất lớn giữa chương trình đào tạo lý thuyết tại các trường đại học với các thiết bị, quy chuẩn và quy trình khắt khe trong môi trường công nghiệp.
Chia sẻ tại phiên tọa đàm, TS. Vũ Chí Thành, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng FPT Polytechnic đã thẳng thắn chỉ ra nút thắt lớn nhất của các cơ sở giáo dục hiện nay: "Để theo kịp hạ tầng quốc gia tại các công viên sáng tạo công nghệ, mức đầu tư có thể rất lớn. Hoặc như FPT vừa đầu tư máy quang khắc khoảng 3 triệu USD. Trước đây, nhà nghiên cứu trong nước muốn sử dụng thiết bị như vậy phải sang tận Singapore. Do đầu tư quá lớn, khi đào tạo, chúng ta cần có chính sách đầu tư và cơ chế dùng chung thiết bị".
Sự đắt đỏ của thiết bị không chỉ dừng lại ở khâu sản xuất. Theo TS. Nguyễn Trung Hiếu, Trưởng khoa Kỹ thuật Điện tử 1 (Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông), trong mảng kiểm thử và đóng gói, mỗi thiết bị đã có giá trị từ vài tỷ đến vài chục tỷ đồng. Nếu để các trường đại học tự trang bị từ nguồn ngân sách eo hẹp, việc đào tạo thực hành là điều bất khả thi. Ngành chip là lĩnh vực mà nếu chỉ học lý thuyết mà không làm thực tế thì sẽ tổn thất rất lớn, đòi hỏi phải thử nghiệm và chấp nhận làm lại nhiều lần.
Chính vì chi phí sản xuất thử nghiệm đang là "điểm nghẽn" lớn nhất, Cục Công nghệ số và Trí tuệ nhân tạo đã cam kết thông qua Trung tâm Quốc gia Hỗ trợ sản xuất thử chip bán dẫn để cung cấp các phần mềm, cũng như hỗ trợ hoạt động sản xuất thử nghiệm và đo kiểm dùng chung. Đồng thời, Nhà nước đang ưu tiên đầu tư cho 19 cơ sở giáo dục đại học để trang bị phòng thí nghiệm cơ bản và hình thành 3 phòng thí nghiệm dùng chung quốc gia. Việc khai thác hiệu quả các hạ tầng này, kết hợp với các nhà máy sắp và đang đi vào hoạt động như nhà máy đóng gói, kiểm thử của FPT tại Bắc Ninh sẽ là đòn bẩy thép để thu hẹp khoảng cách công nghệ.
Xóa bỏ ranh giới nghiên cứu - thực tiễn bằng mô hình "3 nhà", hiện thực hóa tham vọng 2030
Hạ tầng dùng chung chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ để giải quyết tận gốc vấn đề thiếu nhân lực là phải xóa bỏ khoảng cách giữa giáo dục học thuật và nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp. Đa số các doanh nghiệp bán dẫn, đặc biệt là các công ty FDI Hàn Quốc, luôn ưu tiên nhân sự đã có kinh nghiệm làm việc. Tuy nhiên, như ông Nguyễn Thanh Yên - Tổng giám đốc CoAsia Semi Việt Nam nhận định, nhà trường không thể cấp tốc đào tạo ra nhân lực có kinh nghiệm tức thì, mà nền tảng cơ bản vẫn là cốt lõi.
Để giải bài toán này, việc đẩy sinh viên vào cọ xát tại doanh nghiệp từ sớm được xem là con đường tắt hiệu quả nhất. Nếu đưa sinh viên năm thứ hai, thứ ba tham gia thực tập trực tiếp trong 6 tháng đến 1 năm, hoặc giao các bài tập tốt nghiệp ngay tại doanh nghiệp trong 3 tháng, thời gian để một kỹ sư thích ứng và đảm nhận dự án độc lập sau khi ra trường sẽ được rút ngắn đáng kể.
Như vật, mô hình "3 nhà": Nhà nước kiến tạo, Nhà trường làm trung tâm, Doanh nghiệp đồng hành (Triple Helix) cần được ứng dụng mạnh mẽ.
Về quá trình chuyển dịch từ tiềm năng sang thực tiễn, đã có có những tín hiệu rất khả quan. Về hành lang pháp lý, Chính phủ đã ban hành Nghị định 119, triển khai chính sách học bổng cụ thể cho người học trong các lĩnh vực STEM, trong đó bán dẫn là một trong các chương trình được ưu tiên với mức học bổng cao hơn so với các chương trình STEM bình thường.
Theo đại diện Vụ Giáo dục Đại học, ông Phạm Thế Hùng, tính đến nay, Bộ đã phê duyệt 63 chương trình đào tạo bán dẫn (gồm 28 cử nhân, 23 kỹ sư và 12 thạc sĩ). Quy mô tuyển sinh dự kiến mỗi năm trên 5.000 sinh viên, tổng cộng 6 năm sẽ đạt khoảng 40.000 người, về cơ bản hoàn toàn có thể bám sát mục tiêu 50.000 nhân sự chất lượng cao của Chương trình 1017.
Dù vậy, để hệ sinh thái nhân lực bán dẫn vận hành trơn tru, sự điều phối của Nhà nước vẫn mang tính chất quyết định. Các chính sách không chỉ dừng lại ở việc hỗ trợ sản xuất thử nghiệm, mà cần chấp nhận rủi ro, giảm thiểu thủ tục hành chính trong nghiên cứu, và có những cơ chế ưu đãi thuế để khuyến khích các "cánh chim đầu đàn" như Viettel, FPT, cũng như các tập đoàn Hàn Quốc (Samsung, SK) sẵn sàng san sẻ chi phí, đồng đầu tư thiết bị cùng các trường đại học.
Phát triển công nghiệp bán dẫn là một đường đua dài hơi, khó khăn nhưng đầy hứa hẹn. Bằng việc khơi thông các điểm nghẽn về hạ tầng thực hành đắt đỏ, liên kết chặt chẽ tài nguyên học thuật với công nghiệp thực chiến, cái "bắt tay" chiến lược giữa Việt Nam và Hàn Quốc sẽ không chỉ giải quyết bài toán thiếu hụt nhân sự cục bộ, mà còn đặt nền móng vững chắc để Việt Nam chính thức ghi tên mình vào bản đồ công nghệ cao toàn cầu trong thập kỷ tới.
Hoặc