Ảnh minh họa
Trên hệ thống giao thông đường thủy Việt Nam, kênh đào Nghĩa Hưng là một công trình đặc biệt. Kênh đào Nghĩa Hưng nối sông Đáy với sông Ninh Cơ, được triển khai thuộc Dự án Phát triển giao thông vận tải khu vực đồng bằng Bắc Bộ, với tổng mức đầu tư khoảng 107,19 triệu USD, tương đương hơn 2.300 tỷ đồng. Công trình khởi công năm 2021 và chính thức thông luồng vào tháng 7/2023. Tuyến kênh dài khoảng 1km, có chiều rộng đáy từ 90-100m, được thiết kế cho tàu có tải trọng lên đến 3.000 tấn đi qua.
Điểm đáng chú ý nhất của công trình nằm ở hệ thống âu tàu, với buồng âu rộng 17m, dài 179m và cao độ đáy 7m. Đây là bộ phận đóng vai trò như một chiếc thang nước, cho phép tàu di chuyển giữa hai khu vực có mực nước khác nhau.
Khi tàu đi vào buồng âu từ một phía, cửa âu được đóng kín để tạo thành một khoang nước độc lập. Hệ thống điều tiết sau đó đưa nước vào hoặc xả nước ra khỏi buồng âu, khiến mực nước bên trong dâng lên hoặc hạ xuống cho đến khi bằng với mực nước ở tuyến sông phía bên kia. Khi đạt độ cân bằng, cửa còn lại được mở để tàu tiếp tục hành trình.
Quá trình này được thực hiện theo chiều ngược lại khi tàu di chuyển từ sông có mực nước cao hơn sang sông có mực nước thấp hơn. Nhờ vậy, tàu không phải tự vượt qua chênh lệch mực nước bằng động cơ, đồng thời hạn chế dòng nước chảy trực tiếp giữa hai tuyến sông.
Một chu kỳ đưa tàu qua âu Nghĩa Hưng mất khoảng 15-20 phút. Trong đó, riêng công đoạn cân bằng mực nước có thể chỉ mất vài phút. Cửa âu bằng thép nặng khoảng 87 tấn, kết hợp hệ thống điều khiển và vận hành, giúp phương tiện lần lượt ra vào an toàn.
Công nghệ này cũng là nguyên lý cốt lõi được ứng dụng tại kênh đào Panama. Tuyến kênh dài khoảng 82km, sử dụng hệ thống âu tàu để đưa tàu thuyền vượt qua sự chênh lệch độ cao giữa hai đại dương và khu vực hồ Gatun nằm ở cao độ khoảng 26m so với mực nước biển.
Tại Panama, tàu được nâng lên qua các âu tàu để đi vào hồ Gatun, sau đó tiếp tục được hạ xuống ở phía còn lại. Hệ thống âu tàu Miraflores, Pedro Miguel và Gatun là những bộ phận quan trọng của tuyến kênh truyền thống. Các âu tàu mở rộng đưa vào khai thác năm 2016 còn cho phép tiếp nhận những tàu có kích thước lớn hơn.
Như vậy, điểm tương đồng về công nghệ giữa Nghĩa Hưng và Panama không nằm ở kích thước hay công suất, mà ở cách sử dụng buồng âu và hệ thống cửa để điều chỉnh mực nước, giúp tàu vượt qua những khu vực có cao độ hoặc điều kiện thủy văn khác nhau.
Nếu Panama giúp tàu biển rút ngắn hành trình liên đại dương, kênh Nghĩa Hưng giải quyết một bài toán thiết thực hơn ở quy mô khu vực, đó là loại bỏ một đoạn đường vòng dài và tốn kém trong vận tải thủy nội địa.
Trước khi có kênh Nghĩa Hưng, tàu từ sông Ninh Cơ muốn sang sông Đáy thường phải đi ngược dòng, qua sông Hồng rồi qua sông Đào, với hành trình có thể kéo dài khoảng 80km và mất tới 8 giờ, tùy điều kiện thủy văn và luồng tuyến. Khi kênh đi vào hoạt động, thời gian di chuyển giữa hai sông được rút ngắn còn khoảng 20 phút.
Ngoài ra, về phát triển các công trình bên bờ sông Đáy, ngày 24/8/2026, UBND tỉnh Ninh Bình ban hành Quyết định số 3180/QĐ-UBND phê duyệt nhiệm vụ quy hoạch Cảng thủy nội địa Nghĩa Hưng (giai đoạn 1), với tổng diện tích nghiên cứu khoảng 223,6 ha.
Theo quyết định, khu đất lập quy hoạch rộng khoảng 89,4 ha, gồm 77,1 ha đất công trình và 12,3 ha đất hành lang bảo vệ đê; khu nước khoảng 134,2 ha. Cảng có công suất dự kiến khoảng 10,15 triệu tấn/năm.
Cảng được quy hoạch phục vụ bốc xếp, lưu giữ hàng hóa và các dịch vụ hỗ trợ vận tải, đáp ứng nhu cầu vận chuyển hàng hóa nội tỉnh, liên vùng; khai thác lợi thế vận tải đường thủy, góp phần giảm tải giao thông đường bộ và tăng cường kết nối chuỗi cung ứng nguyên vật liệu cho các tổ hợp nhà máy của Tập đoàn Xuân Thiện. Đồng thời, cảng được định hướng xếp dỡ hàng hóa tổng hợp phục vụ phát triển kinh tế - xã hội khu vực ven biển, Khu kinh tế Ninh Cơ và các vùng lân cận.
Nhiệm vụ quy hoạch yêu cầu tổ chức đồng bộ khu đất cảng, khu nước, luồng tàu, kho bãi và hệ thống giao thông kết nối; bảo đảm tách biệt hợp lý giữa vận tải hàng hóa với giao thông du lịch, dân sinh. Chủ đầu tư phải đánh giá tác động đến hệ sinh thái ven sông, đất ngập nước; thiết kế riêng hệ thống thoát nước mưa và xử lý nước thải công nghiệp, bảo đảm nước thải đạt quy chuẩn môi trường trước khi xả thải.
Đặc biệt, các công trình thủy công, kè và bến cập tàu phải được nghiên cứu bảo đảm an toàn đê điều, không ảnh hưởng đến khả năng thoát lũ và dòng chảy sông Đáy. Hệ thống điện, chiếu sáng ưu tiên thiết bị tiết kiệm năng lượng; hạ tầng viễn thông thụ động được định hướng ngầm hóa.
UBND tỉnh giao Công ty Cổ phần Cảng Nghĩa Hưng hoàn thiện hồ sơ quy hoạch trong thời hạn 6 tháng. Sở Xây dựng có trách nhiệm thẩm định và chịu trách nhiệm về tính chính xác, việc tuân thủ pháp luật của nhiệm vụ và đồ án quy hoạch.
Hoặc