PGS.TS, NSND Nguyễn Thị Hiển là một trong những người phụ nữ đầu tiên làm công tác biên đạo múa chuyên nghiệp tại Việt Nam. Bà trúng tuyển vào Trường Múa Việt Nam năm 1959, trở thành 1 trong 4 học sinh đầu tiên được cử sang học biên đạo múa tại Học viện Nghệ thuật Sân khấu Quốc gia Moscow.
Sau này, bà tiếp tục bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ nghệ thuật học tại chính ngôi trường danh tiếng đó, trở thành người phụ nữ duy nhất của ngành múa Việt Nam đạt được danh hiệu này và được phong học hàm Phó Giáo sư.
Hơn nửa thế kỷ gắn bó với nghề, bà để lại dấu ấn trên cả 3 lĩnh vực sáng tác, giảng dạy và nghiên cứu khoa học với 9 học trò được phong NSND và 30 học trò được phong NSƯT tính đến năm 2012. Năm 2001, tác phẩm của bà được trao Giải thưởng Nhà nước. Năm 2022, bà được vinh danh với Giải thưởng Hồ Chí Minh.
Bà cũng là người viết nên giáo trình đào tạo đại học đầu tiên của nghề biên đạo múa Việt Nam với cuốn sách Nghệ thuật Biên đạo múa xuất bản năm 2005.
Người chồng của bà - cố NSND Bùi Đình Hạc - là đạo diễn điện ảnh lừng danh với hơn 40 năm cầm máy và Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 2007. Họ là cặp vợ chồng đặc biệt hiếm có trong lịch sử nghệ thuật nước nhà khi cùng được Nhà nước vinh danh ở giải thưởng cao quý nhất, ở 2 lĩnh vực hoàn toàn khác nhau.
Biên đạo Nguyễn Thị Hiển dựng tiết mục múa cho diễn viên Chu Thuý Quỳnh. Cả hai sau này đều là NSND.
Sinh con một mình, chồng vào Vĩnh Linh giữa bom đạn
Năm 1967, khi chỉ còn vài ngày nữa là sinh con, NSND Nguyễn Thị Hiển vẫn cùng diễn viên miệt mài dàn dựng kịch múa Trừ Văn Thố. Bà dựng tác phẩm này một mình và kịp đưa lên sân khấu chào mừng Đại hội anh hùng chiến sĩ thi đua toàn quốc.
Đúng thời điểm đó, chồng bà - đạo diễn Bùi Đình Hạc - nhận đề nghị cộng tác với đoàn phim của đạo diễn người Hà Lan Joris Ivens để thực hiện Vĩ tuyến 17: Chiến tranh nhân dân. Ông Joris Ivens thông qua Bộ Văn hóa Việt Nam tìm đến Bùi Đình Hạc vì đã xem và trao giải Vàng cho bộ phim Nước về Bắc Hưng Hải khi ông làm Chủ tịch Ban giám khảo tại Liên hoan phim Moscow.
Xúc động vì thấy hai vợ chồng vị đạo diễn nước ngoài không ngại bom đạn sang Việt Nam làm phim, Bùi Đình Hạc không thể từ chối. Ông bàn với vợ rồi lên đường vào Quảng Bình, hứa 1 tháng sẽ về.
NSND Nguyễn Thị Hiển sinh con trai Bùi Trung Hải một mình tại một trạm xá nhỏ - không điện, không dầu, không sữa vì sinh trước ngày dự tính. Được vài ngày, mẹ con bà được Hãng phim Tài liệu đưa xe về Phú Thọ, nhờ gia đình chồng chăm sóc. Hơn 3 tháng sau, đạo diễn Bùi Đình Hạc mới trở về sau khi hoàn thành các cảnh quay với đoàn làm phim.
"Có lẽ đó là một trong những giai đoạn khó khăn nhất trong cuộc sống của tôi", bà chia sẻ với VietNamNet. Vở múa Trừ Văn Thố sau đó được tặng Giải thưởng Nhà nước năm 2001 - một dấu ấn khó phải được đánh đổi bằng những tháng ngày một người phụ nữ trẻ phải kiên cường tự xoay xở giữa bom đạn chiến tranh.
Hai thế giới nghệ thuật, một mái nhà và lá thư từ nước Nga
Múa và điện ảnh là hai con đường hoàn toàn khác biệt nhưng NSND Nguyễn Thị Hiển và NSND Bùi Đình Hạc đã tìm được tiếng nói chung suốt mấy chục năm. Dù không đi sâu vào chuyên môn múa, ông Hạc có cảm quan nghệ thuật sắc bén đôi khi đọc bản thảo, xem và góp ý cho các tiết mục của vợ. Bà Hiển cho rằng mình chịu nhiều ảnh hưởng từ chồng.
Về phần ông, NSND Bùi Đình Hạc bước vào điện ảnh từ năm 1949, từng giữ chức Giám đốc Hãng phim Tài liệu & Khoa học Trung ương, Cục trưởng Cục Điện ảnh, với 50 năm tuổi nghề và hàng chục giải thưởng quốc tế và trong nước. Năm 2007, ông được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh cho cụm 7 tác phẩm điện ảnh xuất sắc, trong đó có Nước về Bắc Hưng Hải, Đường về quê mẹ, Nguyễn Văn Trỗi, Hồ Chí Minh - Chân dung một con người... Tên ông còn được ghi riêng trong Từ điển Bách khoa Liên Xô - một vinh dự hiếm có với nghệ sĩ Việt Nam.
Năm 2002, sau khi đã nghỉ hưu, ông tiếp tục cho ra mắt bộ phim truyện sử thi Hà Nội 12 ngày đêm - tác phẩm nổi tiếng, thành công cả ở Việt Nam và các liên hoan phim quốc tế, đánh dấu một dấu mốc quan trọng trong sự phát triển của dòng phim chiến tranh của đất nước.
Khi ông qua đời năm 2023 ở tuổi 90 sau hơn 5 năm chống chọi bệnh tật, Đại sứ Đặc mệnh Toàn quyền Liên bang Nga tại Việt Nam đọc tin trên báo, nhận ra đây chính là đạo diễn từng học tại trường đào tạo điện ảnh danh tiếng của Liên Xô và đoạt giải Vàng tại Liên hoan phim Moscow lần thứ nhất và nhiều giải thưởng quốc tế khác. Ông lập tức viết một lá thư trang trọng, đóng dấu gửi qua Bộ Văn hóa để chuyển lời chia buồn đến gia đình. Đến nay, NSND Nguyễn Thị Hiển vẫn giữ lá thư đó.
Về phía mình, năm 2022, NSND Nguyễn Thị Hiển cũng được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh cho cụm 3 tác phẩm Hoa phong lan trên đỉnh Truông Bồn, Xuân về trên bản Khơ Mú và Bức tranh thôn nữ. Đây là thời điểm gia đình trở thành trường hợp đặc biệt trong lịch sử nghệ thuật nước nhà khi cả 2 vợ chồng đều được vinh danh ở giải thưởng cao quý nhất.
Con trai họ - đạo diễn, NSƯT Bùi Trung Hải - cũng nối nghiệp cha trong lĩnh vực điện ảnh, cũng được đào tạo bài bản tại Nga, thực tập tại Pháp, sau đó giành học bổng Fulbright của chính phủ Mỹ, tiếp tục học tập về điện ảnh và làm phim tại Los Angeles.
NSND Nguyễn Thị Hiền và NSND Bùi Đình Hạc khi ở Nga.
Tuổi ngoài 80 và cuốn sách còn dang dở
Hơn 2 năm sau khi chồng mất, NSND Nguyễn Thị Hiển sống với nhiều bệnh tật - tim, đại tràng, gút, dạ dày. Mắt phải của bà bị tổn thương đáy mắt do phẫu thuật quá muộn, nay nhìn không còn rõ.
Tuy sức khỏe đã yếu, bà vẫn thường xuyên đọc sách, nghiên cứu tài liệu để trau dồi kiến thức. Điều giúp bà có động lực mạnh mẽ chính là dự án cuốn sách về cuộc đời và sự nghiệp của NSND Bùi Đình Hạc mà bà và con trai đang cùng nhau hoàn thiện. Sinh thời, dù nhiều người đề nghị, ông không làm, suốt ngày duyệt phim, làm việc cho đến những ngày cuối cùng. Nay bà và con trai - NSƯT Bùi Trung Hải thấy cần phải làm thay như một nghĩa vụ và cũng là tình yêu, sự kính trọng với sự nghiệp của ông.
Đạo diễn Bùi Trung Hải hiện tại đang giữ vai trò Phó Chủ tịch Hội đồng tuyển chọn phim cho Liên hoan phim Quốc tế Hà Nội 2026. Dù bận rộn, anh vẫn dành nhiều thời gian chăm sóc mẹ và hoàn thiện cuốn sách về cha.
Đối với NSND Nguyễn Thị Hiển, cuộc sống thiếu đi người bạn đời trống trải hơn rất nhiều nhưng 2 mẹ con vẫn tiếp tục làm việc.
Ảnh: NVCC
Hoặc