Trong một bài phát biểu gần đây tại Diễn đàn Giáo dục Gia đình Tân Đông Phương, giáo sư Lý Mai Cẩn, chuyên gia hàng đầu về tâm lý học tội phạm và giáo dục trẻ em Trung Quốc đã đưa ra một nhận định gây nhiều suy ngẫm: " 90% phụ huynh đã sai ngay từ điểm xuất phát trong cách nuôi dạy con". Sai lầm ấy không nằm ở việc cha mẹ không yêu con mà ở chỗ họ đã vô tình đi ngược lại quy luật phát triển tự nhiên của con người.
Theo bà, lý tưởng cao nhất của giáo dục không phải là biến con thành phiên bản mà cha mẹ mong muốn, mà là “như con vốn là, trở thành điều cha mẹ mong”, tức giúp trẻ phát triển đúng với bản chất và nhịp điệu riêng của mình.
Giáo sư Lý Mai Cẩn
Cha mẹ và xã hội đã nhầm lẫn giữa “nuôi dưỡng” và “giáo dục”
Trong bối cảnh hiện nay, khi sự cạnh tranh khốc liệt trong học tập và thành tích trở thành áp lực thường trực, nhiều gia đình rơi vào trạng thái mất cân bằng. Khi con còn nhỏ, cha mẹ có thể kèm cặp bài vở, nhưng thường dẫn đến cảnh “gà bay chó sủa”; khi con lớn hơn, kiến thức vượt ngoài khả năng hỗ trợ, cha mẹ lại chuyển sang kiểm soát thái độ học tập, từ đó nảy sinh lo âu, căng thẳng. Điều đáng nói là, theo giáo sư, người lo âu nhiều nhất không phải là trẻ, mà chính là cha mẹ.
Không chỉ gia đình, trường học cũng trở thành một “chiến trường” với áp lực thi cử, bài tập, thành tích. Khi cả hai môi trường đều bị chi phối bởi mục tiêu bên ngoài, trẻ em dần mất đi cảm giác an toàn trong quá trình trưởng thành, thậm chí hình thành nỗi sợ học tập, sợ thất bại, sợ chính quá trình lớn lên.
Điểm cốt lõi của vấn đề, theo giáo sư Lý, nằm ở việc cha mẹ và xã hội đã nhầm lẫn giữa “nuôi dưỡng” và “giáo dục”. Bà nhấn mạnh: gia đình nên tập trung vào “nuôi dưỡng”, còn trường học mới là nơi “giáo dục”. Khi chưa làm tốt việc nuôi dưỡng, tức chăm sóc, đồng hành, tôn trọng quy luật phát triển tâm lý thì mọi nỗ lực giáo dục đều trở nên lệch hướng.
Một trong những sai lầm phổ biến nhất là áp đặt mục tiêu học tập quá sớm, đi ngược lại tiến trình phát triển của não bộ. Ví dụ, nhiều phụ huynh cho trẻ 6 tuổi học toán nâng cao, trong khi vùng não chịu trách nhiệm cho tư duy trừu tượng, vỏ não trước trán chỉ thực sự phát triển mạnh ở tuổi dậy thì. Điều này khiến trẻ bị gắn mác “chậm hiểu”, “kém thông minh”, trong khi thực chất chỉ là chưa đến giai đoạn phù hợp.
Giáo sư cũng chỉ ra rằng sự phát triển tâm lý của con người tuân theo một quy luật tự nhiên rất rõ ràng: từ 0-3 tuổi là giai đoạn phát triển cảm giác và trải nghiệm; từ 4-12 tuổi là thời kỳ phát triển vận động và thể chất; đến tuổi dậy thì mới là lúc hoàn thiện các chức năng tư duy, cảm xúc và nhận thức cao cấp. Nếu đi ngược lại trình tự này, trẻ không chỉ học kém hiệu quả mà còn dễ gặp vấn đề tâm lý.
Đặc biệt, ở giai đoạn tiểu học, bà cho rằng “vận động quan trọng hơn học tập” . Trẻ cần được chạy nhảy, chơi thể thao để kích hoạt hệ thần kinh, xây dựng “ký ức vận động”, yếu tố giúp điều hòa cảm xúc về sau. Nếu thiếu vận động, nguy cơ trầm cảm, lo âu ở tuổi thiếu niên sẽ tăng cao. Trong khi đó, nhiều gia đình lại khuyến khích con ngồi yên học càng lâu càng tốt, vô tình làm mất cân bằng giữa não bộ và cơ thể.
Khi bước vào tuổi dậy thì, những xung đột tâm lý càng trở nên rõ rệt. Đây là giai đoạn não bộ hoàn thiện, hormone thay đổi, trẻ bắt đầu có tư duy độc lập, nhưng cũng dễ nổi loạn, mất kiểm soát. Nếu không được thấu hiểu, trẻ có thể rơi vào ba hướng: trầm cảm, tự ti hoặc hành vi lệch chuẩn. Tất cả đều bắt nguồn từ áp lực phải “theo kịp” một chuẩn mực không phù hợp với bản thân.
Giáo sư Lý nhấn mạnh, nhiều vấn đề tâm lý hiện nay thực chất là hệ quả của việc lấy mục tiêu xã hội làm trung tâm thay vì nhu cầu cá nhân của trẻ. Khi tất cả đều bị ép đi trên một con đường học giỏi, thi đỗ, thành công thì những đứa trẻ không phù hợp với con đường đó sẽ dần bị loại bỏ, hoặc tự loại mình khỏi hệ thống.
Giải pháp, theo bà, không nằm ở việc siết chặt kỷ luật hay tăng cường học tập, mà là trả lại cho trẻ quyền được lựa chọn và phát triển theo sở thích. Giáo dục nên đa dạng hóa, tạo điều kiện để trẻ thử nghiệm nhiều lĩnh vực, từ đó tìm ra thế mạnh của mình. Gia đình, trong khi đó, cần tập trung xây dựng nhân cách: khả năng tự lập, tự quản lý, biết sống, biết yêu thương và có trách nhiệm.
“Giá trị của một con người không nằm ở việc hơn người khác, mà ở chỗ họ có điều gì riêng biệt, có thể làm tốt và mang lại giá trị cho xã hội”, bà nói. Mỗi đứa trẻ đều có con đường riêng, và nhiệm vụ của người lớn không phải là vạch sẵn con đường ấy, mà là đồng hành để con tìm ra nó.
Trong một thế giới đang thay đổi nhanh chóng, khi trí tuệ nhân tạo có thể thay thế nhiều dạng kiến thức, giáo dục càng cần quay về với cốt lõi: nuôi dưỡng một con người toàn diện, có khả năng thích nghi, biết mình là ai và muốn trở thành ai. Và có lẽ, điều khó nhất không phải là dạy con học giỏi, mà là học cách tôn trọng nhịp phát triển tự nhiên của chính con mình.
Hoặc