Quyết giữ nghề giữa lúc cây mía mai một
Nhiều năm trước, mía từng là cây trồng chủ lực của nhiều vùng ven sông Trà Khúc. Tuy nhiên, khi diện tích canh tác giảm mạnh từ hơn 10.000 ha xuống còn hơn 380 ha vào năm 2021, nghề làm mật và đường mía truyền thống cũng dần mai một.
Trong bối cảnh đó, chị Nguyễn Thị Thu Thủy (41 tuổi, xã Nghĩa Giang, tỉnh Quảng Ngãi) lại quyết định chọn cây mía để bắt đầu hành trình khởi nghiệp.
Mật mía Quảng Ngãi đang từng bước trở lại nhờ hành động khôi phục vùng nguyên liệu, đổi mới sản xuất và mở rộng thị trường xuất khẩu.
Ít ai biết, trước khi bén duyên với mật mía, chị từng có nhiều năm làm việc trong ngành du lịch, đảm nhiệm vị trí quản lý khách sạn tại Tp.HCM và đảo Lý Sơn.
Năm 2016, vợ chồng chị quyết định trở về Quảng Ngãi lập nghiệp. Đến khi đại dịch Covid-19 khiến ngành du lịch gần như "đóng băng", chị bắt đầu trăn trở về việc khôi phục cây mía – loại cây từng là sinh kế của hàng nghìn hộ dân địa phương.
Thế nhưng, ý tưởng ấy không dễ nhận được sự đồng thuận. Chị gõ cửa từng hộ dân, kiên trì vận động trồng lại mía với cam kết bao tiêu sản phẩm, song liên tục nhận những cái lắc đầu. "Làm không được đâu con ơi, bán không được đâu con ơi", chị nhớ lại câu nói mình nghe nhiều nhất trong những ngày đầu.
Chị Nguyễn Thị Thu Thủy (41 tuổi, xã Nghĩa Giang, tỉnh Quảng Ngãi) quyết định chọn cây mía để bắt đầu hành trình khởi nghiệp.
Không nản lòng, chị tiếp tục tìm đến các vùng từng nổi tiếng với nghề nấu mật như Nghĩa Dũng, Nghĩa Dõng để tìm hiểu. Những gì chị chứng kiến càng khiến quyết tâm lớn hơn khi nhiều lò mật đã ngừng hoạt động, chỉ còn vài hộ cố giữ nghề.
"Có lúc tôi thấy mình như đang đâm đầu vào đá. Nhưng nếu tất cả đều bỏ cuộc thì nghề truyền thống sẽ mất hẳn", chị Thủy nhớ lại.
Bước ngoặt đến khi chị gặp bà Nguyễn Thị Liên ở Nghĩa Thắng - người vẫn giữ lại vài héc-ta mía dù đầu ra nhiều năm bấp bênh.
"Cây mía từng nuôi các con ăn học, giúp gia đình dựng nhà cửa nên không nỡ lòng bỏ, dù chẳng còn ai mua ở Quảng Ngãi nữa", bà Liên nói.
Từ niềm tin của bà Liên, vùng nguyên liệu đầu tiên được hình thành. Nhiều hộ dân khác cũng bắt đầu quay trở lại với cây mía khi có doanh nghiệp cam kết thu mua.
Tuy nhiên, hành trình ấy không hề dễ dàng. Những mẻ mật đầu tiên liên tục thất bại, có mẻ quá đặc, có mẻ bị cháy, nhiều lần phải đổ bỏ hoàn toàn. Áp lực tài chính khiến chị từng nghĩ đến việc dừng lại, nhưng niềm tin vào giá trị của nghề truyền thống cùng sự đồng hành của chồng đã giúp chị tiếp tục.
Đưa mật mía Quảng Ngãi chinh phục thị trường quốc tế
Sau nhiều lần thử nghiệm, chị Thủy lựa chọn kết hợp kỹ thuật nấu mật truyền thống với công nghệ hiện đại để nâng cao chất lượng sản phẩm.
Từ xưởng nấu nhỏ ban đầu, chị thành lập Công ty CP Mật mía Miền Xanh và đầu tư khoảng 3,5 tỷ đồng xây dựng nhà xưởng tại xã Nghĩa Giang.
Kết hợp kỹ thuật nấu mật truyền thống với công nghệ hiện đại để nâng cao chất lượng sản phẩm.
Mía sau thu hoạch được làm sạch, bóc vỏ, ép bằng hệ thống máy, lọc nhiều lớp trước khi cô đặc bằng công nghệ chân không. Quy trình này giúp giữ hương vị tự nhiên của mật mía, đồng thời tạo chất lượng đồng đều mà không sử dụng phụ gia hay phẩm màu.
Doanh nghiệp cũng xây dựng hệ thống quản lý đạt tiêu chuẩn ISO 22000 và HACCP nhằm đáp ứng yêu cầu của nhiều thị trường.
Năm 2024, chị Thủy đoạt giải Nhất Cuộc thi Khởi nghiệp đổi mới sáng tạo tỉnh Quảng Ngãi lần thứ V. Tuy nhiên, theo chị, thành quả lớn nhất không phải giải thưởng mà là cây mía đang dần trở lại trên những cánh đồng quê hương.
Từ vài héc-ta ban đầu, vùng nguyên liệu hiện đã mở rộng lên hơn 20 ha. Gia đình bà Nguyễn Thị Liên cũng tăng diện tích trồng từ 0,7 ha lên 3,5 ha, nhiều hộ dân khác cũng quay lại trồng mía khi đầu ra được doanh nghiệp bao tiêu.
Hiện doanh nghiệp liên kết với khoảng 20 hộ nông dân, thu mua mía với giá 1.300-1.500 đồng/kg, gần gấp đôi so với giai đoạn giá xuống thấp trong các năm 2017-2018.
80% sản lượng tiêu thụ trong nước, 20% được xuất khẩu chính ngạch sang Đài Loan, New Zealand, Australia và Philippines.
Theo tính toán của doanh nghiệp, người trồng mía có thể đạt lợi nhuận khoảng 40-50 triệu đồng/ha ngay năm đầu tiên và tăng lên 60-70 triệu đồng/ha từ năm thứ hai đến năm thứ tư. "Từ ngày có doanh nghiệp bao tiêu, tôi yên tâm sản xuất hơn vì không còn lo đầu ra như trước", bà Liên chia sẻ.
Đến nay, Mật mía Miền Xanh đã xây dựng mạng lưới hơn 200 đại lý, cửa hàng trên cả nước và có mặt tại một số hệ thống siêu thị. Khoảng 80% sản lượng tiêu thụ trong nước, 20% được xuất khẩu chính ngạch sang Đài Loan, New Zealand, Australia và Philippines.
Mỗi tháng, doanh nghiệp chế biến 100-150 tấn mía tươi, tạo ra khoảng 10-15 tấn mật thành phẩm. Doanh thu năm 2024 đạt hơn 2 tỷ đồng, năm 2025 khoảng 4 tỷ đồng và đặt mục tiêu 7 tỷ đồng trong năm 2026.
Theo chị Thủy, đầu ra ổn định cùng chính sách thu mua, bao tiêu sản phẩm với giá hợp lý đang tạo động lực để nhiều nông dân mạnh dạn quay lại trồng mía, khôi phục nghề làm mật truyền thống. Đây cũng là mục tiêu lớn nhất mà doanh nghiệp theo đuổi: không chỉ phát triển một sản phẩm OCOP, mà còn góp phần hồi sinh vùng nguyên liệu và tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương.
Theo ông Võ Quốc Hùng, Phó Giám đốc Sở Công Thương Quảng Ngãi, ngành công thương đã đồng hành cùng doanh nghiệp trong hoạt động xúc tiến thương mại, quảng bá sản phẩm và kết nối thị trường. Không chỉ là một sản phẩm nông nghiệp, mật mía Quảng Ngãi đang từng bước trở thành hình ảnh quảng bá đặc trưng của vùng đất núi Ấn - sông Trà trong nhiều chương trình xúc tiến đầu tư và giới thiệu đặc sản địa phương.
Hoặc