Hạt điều Việt và cuộc chuyển mình khỏi "lời nguyền gia công" - Kỳ 1: Thống lĩnh xuất khẩu, lép vế thương hiệu

"Công xưởng" chế biến điều của thế giới 

Nhiều năm qua, Việt Nam luôn được xem là trung tâm chế biến điều lớn của thế giới. Không chỉ giữ vững vị trí số một về chế biến và xuất khẩu nhân điều, Việt Nam còn cung ứng khoảng 80% lượng nhân điều giao dịch trên thị trường quốc tế. Hạt điều Việt Nam hiện đã có mặt tại hơn 100 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó có nhiều thị trường lớn như Mỹ, Liên minh châu Âu, Trung Quốc, Nhật Bản và khu vực Trung Đông.

Dù là trung tâm chế biến điều hàng đầu thế giới, ngành điều Việt Nam vẫn chủ yếu xuất khẩu nhân điều sơ chế và chưa nắm giữ phần giá trị cao trong chuỗi cung ứng.

Theo số liệu của Cục Hải quan, trong tháng 5/2026, Việt Nam xuất khẩu 74.107 tấn hạt điều, đạt kim ngạch 528,54 triệu USD, tăng 7,7% về lượng và tăng 8,2% về trị giá so với tháng trước. Lũy kế 5 tháng đầu năm 2026, cả nước xuất khẩu 268.408 tấn, thu về 1,87 tỷ USD. Giá xuất khẩu bình quân đạt gần 7.000 USD/tấn, tăng 2,7% so với cùng kỳ năm trước.

Những con số trên cho thấy ngành điều Việt Nam vẫn duy trì được vị thế hàng đầu trong chuỗi cung ứng toàn cầu, bất chấp bối cảnh thị trường thế giới còn nhiều biến động.

Theo Hiệp hội Điều Việt Nam (Vinacas), Việt Nam hiện chiếm khoảng 80% lượng điều nhân xuất khẩu toàn cầu. Đây là kết quả của quá trình đầu tư mạnh vào công nghệ chế biến, kinh nghiệm sản xuất và mạng lưới doanh nghiệp phát triển trong nhiều năm.

Đóng góp quan trọng vào thành tích đó là Đồng Nai - địa phương có diện tích trồng điều lớn nhất cả nước với khoảng 175.781 ha.

Hạt điều nguyên liệu được phơi sau thu hoạch trước khi đưa vào chế biến. Việt Nam hiện là trung tâm chế biến điều lớn nhất thế giới nhưng phần lớn vẫn xuất khẩu nhân điều sơ chế.

Trao đổi với Người Đưa Tin, đại diện lãnh đạo Sở Công Thương Tp. Đồng Nai cho biết, năm 2025, kim ngạch xuất khẩu điều của địa phương đạt gần 2,8 tỷ USD, chiếm khoảng 50% tổng kim ngạch xuất khẩu điều cả nước. Toàn địa phương hiện có hơn 1.400 cơ sở chế biến, tạo việc làm cho trên 50.000 lao động và hình thành hệ sinh thái sản xuất khá hoàn chỉnh.

Quy mô vùng nguyên liệu, năng lực chế biến cùng kinh nghiệm tích lũy nhiều năm đã giúp Việt Nam giữ vững vị thế "công xưởng" chế biến điều của thế giới.

Dẫn đầu xuất khẩu nhưng giá trị gia tăng vẫn thấp

Phía sau vị trí số một thế giới vẫn tồn tại một nghịch lý kéo dài nhiều năm.

Theo đại diện Sở Công Thương Tp. Đồng Nai, phần lớn sản phẩm xuất khẩu hiện nay vẫn là nhân điều thô hoặc sơ chế. Các doanh nghiệp chủ yếu thực hiện những công đoạn như bóc tách, phân loại, sấy và đóng gói theo yêu cầu của đối tác.

Trong khi đó, tỷ lệ chế biến sâu còn khá khiêm tốn. Những sản phẩm có giá trị gia tăng cao như điều rang tẩm vị, sữa điều, bơ điều, thực phẩm dinh dưỡng, bánh kẹo hay các sản phẩm khai thác từ quả và vỏ điều vẫn chưa phát triển tương xứng với tiềm năng.

Ngành điều Việt Nam cần vươn mình đến trình độ chế biến sâu, có thương hiệu sản phẩm tiêu dùng trực tiếp để gia tăng giá trị.

Việc chưa khai thác toàn diện giá trị của cây điều khiến giá trị gia tăng tạo ra còn thấp, trong khi dư địa phát triển của ngành vẫn rất lớn.

Một điểm nghẽn khác là nguồn nguyên liệu trong nước hiện chỉ đáp ứng khoảng 30% nhu cầu chế biến, khoảng 70% còn lại phải nhập khẩu từ Campuchia và nhiều quốc gia châu Phi.

Sự phụ thuộc lớn vào nguyên liệu nhập khẩu khiến doanh nghiệp thường xuyên chịu áp lực từ biến động giá thế giới, rủi ro nguồn cung cũng như chi phí sản xuất.

Theo Sở Công Thương Tp.Đồng Nai, mặc dù kim ngạch xuất khẩu rất lớn nhưng phần lớn doanh nghiệp vẫn tập trung vào khâu sơ chế, chưa tạo được nhiều sản phẩm có giá trị gia tăng cao.

Bên cạnh đó, nhiều doanh nghiệp quy mô nhỏ và vừa còn hạn chế về công nghệ, nguồn vốn cũng như năng lực đầu tư cho nghiên cứu, phát triển sản phẩm.

Thực tế này khiến ngành điều Việt Nam dù giữ vị trí dẫn đầu về sản lượng chế biến và xuất khẩu nhưng vẫn chưa phát huy hết tiềm năng của một ngành hàng tỷ USD.

Những tín hiệu tích cực đã bắt đầu xuất hiện khi nhiều doanh nghiệp chuyển hướng đầu tư vào các sản phẩm chế biến sâu như sữa điều, bơ điều, thực phẩm dinh dưỡng hay các sản phẩm phục vụ xu hướng tiêu dùng xanh.

Ông Nguyễn Hoàng Đạt, Giám đốc Công ty TNHH Vinahe (bên phải), giới thiệu các sản phẩm chế biến từ hạt điều với đối tác quốc tế tại một hội chợ thực phẩm, hướng tới mở rộng thị trường và xây dựng thương hiệu điều Việt.

Tại Lễ hội Quả điều vàng Đồng Nai năm 2026, nhiều sản phẩm chế biến sâu đã thu hút sự quan tâm của doanh nghiệp và người tiêu dùng. Sự kiện ghi nhận gần 300 đại biểu tham dự hội thảo kết nối giao thương, ký kết 5 biên bản ghi nhớ hợp tác và thu hút hơn 30.000 lượt khách tham quan.

Theo Sở Công Thương Tp. Đồng Nai, để nâng cao giá trị ngành điều, cần đồng thời phát triển vùng nguyên liệu bền vững, tăng tỷ lệ chế biến sâu, thúc đẩy liên kết giữa nông dân - hợp tác xã - doanh nghiệp và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ.

Đây được xem là nền tảng quan trọng để ngành điều không chỉ giữ vững vị trí dẫn đầu về xuất khẩu mà còn nâng cao giá trị của sản phẩm Việt trên thị trường quốc tế.

Kỳ 2: Hạt điều Việt xuất khẩu tỷ USD, ai đang giữ phần lợi nhuận lớn nhất?