Khi di sản 'sống' trong không gian nghệ thuật đương đại

Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa đặt yêu cầu nghiên cứu, xây dựng các mô hình ứng dụng công nghệ cao trong toàn bộ chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa, từ sáng tạo, sản xuất, phân phối đến tiêu thụ và bảo vệ bản quyền.

Nghị quyết đồng thời đề cập việc xây dựng hạ tầng, thị trường trọng điểm, các cụm, khu và tổ hợp văn hóa - sáng tạo, cùng sàn giao dịch sản phẩm văn hóa, nghệ thuật, đặc biệt dưới dạng tài sản số. Sản phẩm văn hóa cần được mở đường để đi, tạo ra doanh thu và tiếp tục quay trở lại nuôi dưỡng hoạt động sáng tạo.

Phim "Vun đắp hiền tài" sử dụng công nghệ 3D mapping, biến không gian di sản thành một sân khấu kể chuyện lịch sử.

Một trong những lợi thế lớn của Hà Nội trong phát triển công nghiệp văn hóa là hệ thống di sản phong phú, đa dạng. Trong năm nay, ngành văn hóa tiếp tục tập trung nguồn lực tu bổ, tôn tạo các di tích trọng điểm, di sản thế giới và di tích quốc gia đặc biệt, đồng thời lập hồ sơ khoa học đề nghị xếp hạng các di sản tiêu biểu. Việc phát huy giá trị di sản gắn với phát triển du lịch bền vững, giáo dục truyền thống và xây dựng sản phẩm văn hóa đặc trưng được xác định là hướng đi lâu dài, vừa bảo tồn vừa tạo nguồn thu tái đầu tư cho di sản.

Thông qua sự hợp tác giữa Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội với các đơn vị nghệ thuật, nhà sáng tạo, hàng loạt di sản lâu đời đã khoác lên mình diện mạo nghệ thuật sống động, sản phẩm nghệ thuật độc đáo đã và đang ra đời, khẳng định vị thế "Thành phố Sáng tạo" trong kỷ nguyên mới.

Bùng nổ trải nghiệm đêm và tư duy công nghiệp hóa lễ hội, làng nghề

Không còn dừng lại ở hình thức tham quan truyền thống, các di tích lịch sử trọng điểm của Hà Nội tiếp tục chứng kiến sự bùng nổ của chuỗi sản phẩm nghệ thuật trải nghiệm đêm. Tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, chương trình nghệ thuật âm nhạc dân tộc kết hợp trình diễn ánh sáng 3D Mapping đã thu hút hàng ngàn lượt khách mỗi tuần. Lịch sử không còn nằm yên trên những tấm bia đá mà được kể bằng âm thanh, ánh sáng và diễn xướng kịch nghệ đương đại.

Ông Lê Xuân Kiêu, Giám đốc Trung tâm Hoạt động văn hóa khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám chia sẻ với phóng viên VietNamNet: "Chúng tôi không làm mới di sản bằng cách thay đổi bản chất của nó mà dùng nghệ thuật đương đại và công nghệ số để dịch thuật thứ ngôn ngữ nghìn năm ấy sang hơi thở của thời đại".

Song song đó, các sản phẩm thương hiệu như tour đêm Giải mã Hoàng thành Thăng Long hay Đêm linh thiêng tại Di tích nhà tù Hỏa Lò cũng liên tục nâng cấp kịch bản, lồng ghép các hoạt động tương tác đa giác quan. Sự kết hợp giữa các đơn vị quản lý di tích và các đạo diễn, nghệ sĩ sân khấu trẻ đã biến không gian di sản thành những nhà hát ngoài trời, kéo dài thời gian lưu trú và gia tăng mức chi tiêu của du khách.

Một điểm sáng nổi bật trong bức tranh công nghiệp văn hóa Hà Nội từ đầu năm đến nay là tư duy công nghiệp hóa các lễ hội và làng nghề truyền thống. Festival Thăng Long - Hà Nội tiếp tục khẳng định vai trò là mô hình hợp tác đa bên hiệu quả giữa quản lý nhà nước, đơn vị nghệ thuật và các công ty truyền thông - du lịch.

Tại các lễ hội truyền thống lớn như lễ hội Gióng, đền Cổ Loa hay không gian làng nghề Bát Tràng, Vạn Phúc, nghệ thuật biểu diễn dân gian được quy hoạch lại thành các khung giờ cố định, kết hợp bán vé trải nghiệm tour di sản. Các nghệ nhân làng nghề giờ đây không chỉ đơn thuần làm ra sản phẩm thủ công mà còn bắt tay với các nhà thiết kế thuộc Mạng lưới thành phố sáng tạo UNESCO để sản xuất các quà tặng văn hóa có tính nghệ thuật cao, phục vụ thị trường nội địa và xuất khẩu.

Nguyên liệu cho nền kinh tế sáng tạo

Nhiều năm qua, bài toán bảo tồn di sản nghệ thuật truyền thống như chèo, tuồng, múa rối… luôn rơi vào vòng lặp quẩn quanh: Diễn cho ai xem và lấy gì để tái đầu tư? Lời giải chỉ thực sự xuất hiện khi các nghệ sĩ và nhà quản lý văn hóa Hà Nội nhìn nhận di sản không chỉ là báu vật quá khứ cần gìn giữ mà là nguyên liệu đầu vào cho nền kinh tế sáng tạo.

Cảnh trong vở múa "Những lớp phù sa".

Minh chứng rõ nét cho bước chuyển mình này là chương trình Nét duyên chèo Hà thành khi không bị chia vụn thành những tiết mục rời rạc mà được tổ chức như một dòng chảy sân khấu liên tục. Các trích đoạn chèo cổ nổi tiếng được đan xen và kết nối khéo léo để tạo thành một chỉnh thể thống nhất.

Không còn là những buổi diễn chèo cổ thuần túy vốn đòi hỏi sự am tường cao về nghệ thuật dân gian, chương trình đã tạo nên sự hòa quyện nhịp nhàng giữa tinh hoa chèo cổ và tư duy dàn dựng hiện đại. Sự chuyển tiếp mềm mại giữa các mảng màu bi - hài, trữ tình - sôi động đã biến sân khấu thành một bức tranh nhiều lớp về tâm hồn và đời sống con người Việt Nam, giúp công chúng trẻ dễ dàng cảm nhận và tiếp nhận.

"Đây là hướng đi mới của chúng tôi trong bối cảnh phát triển công nghiệp văn hóa đang được thúc đẩy mạnh mẽ. Công nghiệp văn hóa không chỉ là việc tạo ra các sản phẩm giải trí có doanh thu mà còn là quá trình khai thác sáng tạo các nguồn lực văn hóa, biến di sản thành những sản phẩm có giá trị nghệ thuật, giáo dục, quảng bá và kinh tế", NSND Thu Huyền chia sẻ.

Song hành cùng chèo, vở múa đương đại Những lớp phù sa lại chọn cách dùng ngôn ngữ cơ thể và sân khấu hiện đại để kể câu chuyện văn hóa giàu tính biểu tượng của vùng đất Bắc Bộ. Trải qua 5 hồi dạt dào cảm xúc, vở diễn là một bức tranh toàn cảnh đi từ những khởi nguyên sơ khai nhất của sự sống, đến sự thăng hoa của tình yêu, lao động và tín ngưỡng thiêng liêng.

Tác phẩm cũng cho thấy hướng tiếp cận của ê-kíp đối với chất liệu truyền thống là tìm kiếm khả năng tiếp tục sáng tạo từ những giá trị đã được trao truyền. Với ngôn ngữ múa dân gian đương đại, những lớp văn hóa ấy được đưa trở lại sân khấu bằng một diện mạo mới, gần với cảm quan nghệ thuật của đời sống hôm nay.

Vở "Huyền tích Hồ Gươm" - điểm sáng nhất trong chuỗi sự kiện công nghiệp văn hóa mang tên "Thời khắc". Ảnh: Nhà hát Kịch Hà Nội

Ngày 8/10, Nhà hát Kịch Hà Nội trình diễn vở Huyền tích Hồ Gươm - điểm sáng nhất trong chuỗi sự kiện công nghiệp văn hóa mang tên Thời khắc. Vở diễn khắc hoạ hình ảnh người anh hùng Lê Lợi và danh nhân Nguyễn Trãi cùng những dấu mốc quan trọng của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn (1418-1427). Tác phẩm đồng thời kể lại truyền thuyết Lê Lợi trả gươm thần cho rùa vàng, giúp khán giả, đặc biệt là thế hệ trẻ, hiểu thêm về sự tích hồ Hoàn Kiếm và những giá trị lịch sử, văn hóa của dân tộc.

Cũng trong chuỗi sự kiện công nghiệp văn hóa Thời khắc, ngày 9/10 đơn vị này mang đến một hành trình trải nghiệm được chia thành 3 hồi: Lưu - Khắc - Vang, kết nối những giá trị lịch sử, văn hóa với nghệ thuật sân khấu và công nghệ.

NSND Trung Hiếu - Giám đốc Nhà hát Kịch Hà Nội, tổng đạo diễn Thời khắc chia sẻ, sự kiện lần này được xây dựng như một không gian giao thoa giữa lịch sử, văn hóa, nghệ thuật sân khấu và công nghệ, mang đến cho công chúng một hành trình trải nghiệm với nhiều hoạt động triển lãm, tương tác và trình diễn nghệ thuật đầy cảm xúc.

Hay như Hanoi Jazztival 2026 mùa đầu tiên vừa chính thức khép lại. Dù chỉ diễn ra trong vài ngày, sự kiện đã phác thảo nên một diện mạo đầy hứa hẹn: một lễ hội âm nhạc nếu được nuôi dưỡng đủ lâu hoàn toàn có thể tạo dựng những giá trị bền vững theo thời gian, từ cộng đồng khán giả, thế hệ nghệ sĩ mới, những dòng khách du lịch đến ký ức văn hóa riêng có của Thủ đô. Hanoi Jazztival 2026 được định hướng trở thành một hoạt động thường niên của Thủ đô, gắn với chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa và cam kết của Hà Nội trong Mạng lưới các thành phố sáng tạo của UNESCO.

Phim "Vun đắp hiền tài" sử dụng công nghệ 3D mapping, biến không gian di sản trong Văn Miếu:

Bài 2: Định hình hệ sinh thái sáng tạo bền vững và "mỏ vàng" từ văn hóa dân gian