Kinh tế nhà nước và mệnh lệnh đổi mới (*): Trao quyền thực chất, giám sát minh bạch

* Phóng viên: Nghị quyết 79/NQ-TW lần đầu nhấn mạnh kinh tế nhà nước không chỉ "lớn về quy mô" mà phải "mạnh về chất", chuyển từ vai trò người làm sang kiến tạo, dẫn dắt. Theo ông, sự thay đổi này có ý nghĩa thế nào?

- TS LÊ BÁ CHÍ NHÂN: Theo tôi, điểm mới quan trọng của Nghị quyết 79 là sự chuyển dịch tư duy từ nhấn mạnh "quy mô" sang đặt trọng tâm vào "chất lượng" khi xác định vai trò của kinh tế nhà nước và doanh nghiệp nhà nước (DNNN). Đây là sự tái định vị căn bản vị thế của DNNN trong nền kinh tế thị trường hiện đại.

TS LÊ BÁ CHÍ NHÂN

Trước hết, DNNN không còn làm thay thị trường mà phải đóng vai trò kiến tạo và dẫn dắt. Thay vì đầu tư dàn trải, tham gia sâu vào những lĩnh vực khu vực tư nhân có thể đảm nhiệm hiệu quả, DNNN cần tập trung vào các ngành then chốt như hạ tầng chiến lược, công nghệ nền tảng, năng lượng, logistics, tài chính - những lĩnh vực có tính lan tỏa lớn, rủi ro cao và đòi hỏi nguồn lực dài hạn mà tư nhân khó hoặc không sẵn sàng tham gia.

Tiếp đó, yêu cầu "mạnh về chất" đòi hỏi DNNN phải vận hành theo chuẩn mực thị trường, lấy hiệu quả, năng suất và năng lực cạnh tranh làm thước đo chủ đạo, thay cho tư duy "an toàn, bảo toàn vốn". Muốn vậy, DNNN cần được trao quyền tự chủ thực chất, song song với cơ chế giám sát minh bạch, tách bạch rõ ràng giữa chức năng quản lý nhà nước và chức năng chủ sở hữu vốn.

Trong vai trò dẫn dắt, DNNN phải trở thành lực kéo của khu vực tư nhân, không phải lực cản. Điều này thể hiện qua việc hình thành các chuỗi giá trị và hệ sinh thái sản xuất - dịch vụ, trong đó DNNN đóng vai trò "đầu tàu", tạo thị trường, thiết lập chuẩn mực, chuyển giao công nghệ và mở rộng không gian phát triển cho DN tư nhân, nhất là DN nhỏ và vừa.

Cuối cùng, chuyển từ "làm" sang "kiến tạo" cũng đòi hỏi Nhà nước đổi mới cách quản trị DNNN, giảm can thiệp hành chính, tăng kỷ luật thị trường và trách nhiệm giải trình. Nghị quyết 79 vì thế không đặt mục tiêu DNNN "lớn hơn", mà "tinh gọn hơn, hiệu quả hơn và có sức dẫn dắt thực chất hơn" trong một môi trường cạnh tranh ngày càng gay gắt.

* Thực tế cho thấy nhiều DNNN có vốn, có đất, có lợi thế thị trường nhưng hiệu quả chưa tương xứng. Đâu là những giải pháp then chốt để DNNN thực sự phát huy vai trò cốt lõi?

- Trước hết, cần xác định lại đúng "sân chơi" của DNNN. Như đã nói, các DN này chỉ nên tập trung vào những lĩnh vực mà thị trường chưa hoặc không thể đảm đương hiệu quả, có ý nghĩa sống còn đối với nền kinh tế. Mục tiêu không chỉ là lợi nhuận ngắn hạn mà là bảo đảm ổn định dài hạn và chủ quyền kinh tế. Ngược lại, cần mạnh dạn thoái vốn, rút lui khỏi những ngành khu vực tư nhân làm tốt hơn, tránh đầu tư dàn trải và xung đột vai trò.

Doanh nghiệp nhà nước chỉ nên tập trung vào các ngành then chốt như hạ tầng chiến lược, công nghệ nền tảng, năng lượng, logistics, tài chính… có tính lan tỏa lớn, rủi ro cao và đòi hỏi nguồn lực dài hạn. Trong ảnh: Toàn cảnh cảng quốc tế Cái Mép - Thị Vải. Ảnh: HOÀNG TRIỀU

Thứ hai, cải cách thực chất cơ chế quản trị DNNN - đây là "nút thắt của nút thắt". DNNN cần được quản trị theo chuẩn mực DN hiện đại, với hội đồng quản trị có thực quyền, phân định rõ ràng giữa chủ sở hữu, quản lý và điều hành. Việc tuyển chọn, bổ nhiệm lãnh đạo phải dựa trên năng lực và kết quả, thay cho cơ chế hành chính. Khi trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu gắn chặt với hiệu quả sử dụng vốn và tài sản nhà nước, các lợi thế về vốn, đất đai mới được chuyển hóa thành hiệu quả thực chất.

Thứ ba, cần đổi mới cơ chế đánh giá hiệu quả hoạt động. Không thể tiếp tục đo lường DNNN chủ yếu bằng quy mô tài sản hay các chỉ tiêu hình thức. Thay vào đó, phải xây dựng bộ tiêu chí gắn với năng suất, năng lực dẫn dắt thị trường, mức độ lan tỏa sang khu vực tư nhân và đóng góp vào ổn định vĩ mô, an ninh kinh tế. Với DNNN thực hiện nhiệm vụ chính sách, cần tách bạch và lượng hóa rõ phần nhiệm vụ công và phần kinh doanh.

Thứ tư, cần tạo cơ chế để DNNN chấp nhận rủi ro có kiểm soát. Nếu chỉ đặt nặng mục tiêu "giữ vốn", DNNN sẽ không thể tiên phong trong các lĩnh vực mới, công nghệ mới hay các dự án hạ tầng dài hạn. Nhà nước cần khung pháp lý rõ ràng để bảo vệ các quyết định đầu tư đúng quy trình, đúng mục tiêu, qua đó khuyến khích đổi mới và dám làm.

Cuối cùng, DNNN phải phát huy vai trò "đầu tàu" liên kết, hình thành chuỗi giá trị và hệ sinh thái ngành, kéo theo DN tư nhân, nhất là DN nhỏ và vừa. Khi đó, hiệu quả của DNNN không chỉ nằm ở lợi nhuận riêng lẻ mà ở tác động lan tỏa đối với toàn bộ nền kinh tế.

Tóm lại, muốn DNNN đóng góp thực chất cho tăng trưởng và ổn định kinh tế, cần chuyển từ tư duy "ưu đãi" sang "trao sứ mệnh gắn với trách nhiệm và kỷ luật thị trường".

* Theo ông, cần làm gì để việc triển khai Nghị quyết này đi vào thực chất, tránh tình trạng "nói nhiều, làm ít" và không lặp lại vòng luẩn quẩn cải cách DNNN như trước đây?

- Để Nghị quyết 79 thực sự đi vào cuộc sống, thách thức lớn nhất không nằm ở việc thiếu chủ trương, mà ở chỗ thiếu cơ chế buộc phải thực hiện đến cùng. Muốn tránh tình trạng "nói nhiều, làm ít" và không lặp lại vòng luẩn quẩn trong cải cách DNNN, cần tập trung vào một số điểm then chốt.

Trước hết, phải chuyển từ cải cách trên giấy sang cải cách gắn với trách nhiệm cá nhân. Nghị quyết đã đề cập rõ việc phân định trách nhiệm nhưng nếu không xác định được "người chịu trách nhiệm cuối cùng", cải cách sẽ tiếp tục giẫm chân tại chỗ. Cần quy định rõ người đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước, chủ tịch hội đồng quản trị và tổng giám đốc chịu trách nhiệm trực tiếp trước Nhà nước và xã hội về hiệu quả hoạt động, bảo toàn và phát triển vốn. Khi cải cách có "địa chỉ trách nhiệm" cụ thể, việc giám sát và xử lý mới khả thi.

Thứ hai, áp dụng chuẩn mực quản trị quốc tế một cách thực chất, tránh hình thức. Không chỉ dừng ở việc ban hành quy chế hay mô hình hội đồng quản trị mà phải thay đổi cách ra quyết định, cơ chế kiểm soát rủi ro, minh bạch thông tin, kiểm toán độc lập và công bố kết quả hoạt động. Chuẩn mực quốc tế chỉ có giá trị khi tác động trực tiếp đến hành vi quản trị, chứ không trở thành một lớp thủ tục hành chính mới.

Thứ ba, gắn cải cách DNNN với kỷ luật thị trường. Nghị quyết 79 sẽ khó thành công nếu DNNN tiếp tục hoạt động trong "vùng an toàn", lỗ thì Nhà nước gánh, sai thì tập thể chịu. Cần chấp nhận nguyên tắc: DNNN thua lỗ kéo dài, không hoàn thành nhiệm vụ thì phải tái cơ cấu, thay lãnh đạo, thậm chí cho phá sản theo quy định pháp luật. Khi tồn tại rủi ro mất vị trí và quyền lợi, động lực cải cách mới đủ mạnh.

Thứ tư, tách bạch rõ mục tiêu chính sách và mục tiêu kinh doanh. Với các nhiệm vụ mang tính chính sách, Nhà nước phải đặt hàng và có cơ chế bù đắp minh bạch, tránh tình trạng "giao nhiệm vụ miệng" rồi yêu cầu DN vừa có lãi vừa gánh nhiệm vụ công. Mục tiêu rõ ràng là điều kiện để đánh giá hiệu quả một cách công bằng.

Cuối cùng, cần thiết lập cơ chế giám sát độc lập và liên tục dựa trên dữ liệu và minh bạch thông tin, tạo áp lực xã hội thường xuyên. Chỉ khi cải cách gắn với trách nhiệm cá nhân, kỷ luật thị trường và giám sát xã hội, Nghị quyết 79 mới có thể tạo ra đột phá thực chất, thay vì dừng lại ở một tuyên ngôn chính sách. 

(Còn tiếp)

(*) Xem Báo Người Lao Động từ số ra ngày 20-1