* Tác giả: Lục Lục (Trung Quốc)
Một người bạn của tôi làm tư vấn bảo hiểm tại Thượng Hải, thường xuyên tiếp xúc với các gia đình có điều kiện, từng chia sẻ một quan sát đáng suy ngẫm: những gia đình mà anh tiếp xúc thường không cố “cộng” thật nhiều thứ vào việc nuôi dạy con, mà chú trọng “làm phép trừ”.
Ngay từ nhỏ, họ thường đặt ra những giới hạn rõ ràng với 3 điều có thể ảnh hưởng đến sự tập trung, khả năng tự chủ và cách trẻ thích nghi với cuộc sống.
Ảnh minh hoạ
1. Giải trí vụn vặt, đặc biệt là việc sa đà vào màn hình
Báo cáo về việc sử dụng phương tiện truyền thông của thanh thiếu niên do Trung tâm Nghiên cứu Thanh thiếu niên Trung Quốc công bố năm 2025, cho biết trẻ em ở các gia đình thu nhập cao tại thành thị sử dụng video ngắn trung bình 42 phút/ngày, trong khi con số này ở nhóm thu nhập thấp là hơn 168 phút/ngày.
Với những cha mẹ quá bận rộn mưu sinh, điện thoại và máy tính bảng đôi khi trở thành cách đơn giản để trẻ ngồi yên, không quấy phá. Cha mẹ chỉ nhìn thấy sự yên tĩnh trước mắt mà không nhận ra những tác động tiềm ẩn phía sau.
Khi một đứa trẻ quen với việc chỉ cần mở màn hình là lập tức nhận được cảm giác hưng phấn từ dopamine, không cần suy nghĩ, không cần nỗ lực, chỉ cần lướt ngón tay cũng có thể nhận được một niềm vui ngắn ngủi. Về lâu dài, điều này có thể ảnh hưởng đến sự phát triển não bộ và chức năng nhận thức của trẻ, từ đó tác động đến khả năng tập trung.
Không phải ngẫu nhiên mà một số nhân vật công nghệ như Steve Jobs, Jack Dorsey và Evan Williams đặt những giới hạn đáng kể đối với việc con sử dụng thiết bị điện tử.
Những người từng trực tiếp tham gia phát triển công nghệ hiểu rõ hơn ai hết logic thuật toán phía sau các sản phẩm điện tử có thể được thiết kế để giành lấy sự chú ý của người dùng. Sở dĩ trẻ em trong các gia đình tinh hoa được cho là có khả năng phát triển tốt không hẳn vì chúng có năng khiếu đặc biệt, mà bởi cha mẹ hiểu một điều: Trẻ cần có những khoảng thời gian đủ dài để tập trung, trải nghiệm và phát triển sở thích thay vì liên tục tìm kiếm những niềm vui tức thời.
Là cha mẹ, cần biết giúp con giảm sự lệ thuộc vào những kích thích dopamine tức thời, để trẻ hiểu rằng niềm vui đến ngay lập tức có thể dễ dàng lấp đầy hiện tại, nhưng sự trưởng thành của một con người đòi hỏi khả năng kiềm chế, tích lũy và biết trì hoãn sự thỏa mãn.
2. Chỉ chăm chăm nuôi một đứa trẻ “ngoan”, luôn tìm đáp án đúng
“Nghe lời”, “hiểu chuyện” thường là những lời khen quen thuộc trong nhiều gia đình. Cha mẹ mong con nghe lời thầy cô, làm đúng những gì người lớn yêu cầu và không tranh luận. Thực tế, sự ngoan ngoãn chỉ biết tìm đáp án chuẩn có thể từng bước bóp nghẹt khả năng suy nghĩ độc lập của trẻ.
Gia đình Kennedy, vốn được nhắc đến như một gia đình nổi tiếng trong lịch sử chính trị Mỹ, lại có một cách giáo dục khác. Trên bàn ăn của gia đình Kennedy không có quy định cứng nhắc kiểu “ăn không nói, ngủ không nói”. Thay vào đó, gia đình đặt ra một nguyên tắc: mỗi tối, các con phải mang tờ The New York Times trong ngày ra bàn ăn, thảo luận về những vấn đề quốc tế phức tạp và đưa ra quan điểm của riêng mình.
Nếu một đứa trẻ chỉ biết học thuộc đáp án trong sách giáo khoa, chỉ biết lặp lại quan điểm của người khác, em sẽ trở thành đối tượng để cả gia đình trêu chọc. Họ khuyến khích trẻ chất vấn quyền uy, tranh luận và chấp nhận sự tồn tại của những tiếng nói khác biệt.
Thời đại đã thay đổi. Một đứa trẻ chỉ biết thuận theo có thể gặp nhiều khó khăn khi phải tự mình đưa ra lựa chọn trong thực tế. Bước vào xã hội, sẽ không có ai lên kế hoạch sẵn cho toàn bộ cuộc đời của trẻ. Một đứa trẻ quen phục tùng, khi không còn những chỉ dẫn từ bên ngoài, có thể lúng túng và mất phương hướng.
Giáo dục thực sự không phải là mài giũa trẻ thành những khuôn mẫu giống hệt nhau, mà là bảo vệ khả năng suy nghĩ độc lập của trẻ. Cho phép trẻ có tiếng nói khác biệt, tiếp nhận những câu hỏi và sự chất vấn của con, mới là món quà quý giá mà cha mẹ có thể trao cho trẻ suốt đời.
3. Cuộc sống quá thoải mái, việc gì cũng có cha mẹ làm thay
Một số cha mẹ nghĩ rằng mình từng chịu nhiều vất vả nên muốn con được sống nhẹ nhàng hơn. Vì vậy, họ làm thay con gần như mọi việc ngoài học tập.
Nhà văn Lý Nguyệt Lượng từng chia sẻ câu chuyện có thật của một độc giả. Người mẹ này cả đời chỉ có một mục tiêu: muốn con trai thi đỗ trường danh tiếng và có tương lai. Để con có thể toàn tâm toàn ý học tập, bà lo liệu tất cả công việc trong cuộc sống, không để con phải chịu khổ hay vất vả. May mắn, cậu con trai học hành tốt và thuận lợi đỗ vào một trường đại học danh tiếng.
Nhìn tờ giấy báo nhập học, người mẹ vô cùng vui mừng, nghĩ rằng những hy sinh suốt nửa đời cuối cùng cũng được đền đáp và con sẽ có một tương lai rộng mở. Nhưng thực tế nhanh chóng khiến bà tỉnh ngộ. Chỉ trong nửa năm, anh liên tục đổi ba công việc và lần nào cũng bị cho thôi việc.
Không cam lòng, người mẹ tìm đến nơi làm việc trước đây của con để hỏi nguyên nhân. Câu trả lời của đối phương khiến bà đau lòng: "Con chị rất thông minh, bằng cấp cũng nổi bật, nhưng hoàn toàn không thích nghi được với môi trường công sở. Khả năng chịu áp lực rất kém, chỉ cần bị phê bình một chút đã phản ứng tiêu cực; không hiểu cách ứng xử với người khác, cũng không biết phối hợp với tập thể, không ai muốn làm việc cùng".
Lúc ấy, người mẹ mới nhận ra: Bà đã dùng nửa đời để bao bọc con, dựng cho con một nhà kính, nhưng cũng vô tình khiến con thiếu khả năng tự đối mặt với cuộc sống. Khi một đứa trẻ quen với việc mọi thứ đều được sắp xếp ổn thỏa, đến lúc khó khăn thực sự xuất hiện, trẻ có thể rất khó tự mình ứng phó.
Khoảng cách giữa trẻ không chỉ nằm ở tiền bạc hay điều kiện xuất phát, mà còn ở cách cha mẹ lựa chọn giáo dục con. Thay vì liên tục “cộng thêm” lớp học, vật chất hay sự bao bọc, đôi khi cha mẹ cần biết “trừ” đi những yếu tố khiến trẻ mất tập trung, thiếu khả năng tự suy nghĩ hoặc quá phụ thuộc vào người lớn.
Mục tiêu cuối cùng không phải nuôi một đứa trẻ hoàn hảo, mà là giúp con từng bước có khả năng tự chủ, tự suy nghĩ và tự đứng vững khi bước vào cuộc sống.
Hoặc