Một chuyên gia tâm lý có 26 năm kinh nghiệm tư vấn từng chia sẻ rằng, trong hơn 6.000 trường hợp bà tiếp nhận, khoảng 70% là nam giới. Qua nhiều năm làm việc, bà nhận thấy những khó khăn mà một người đàn ông gặp phải khi trưởng thành, từ cách xử lý cảm xúc, duy trì các mối quan hệ cho đến khả năng đối diện thất bại, nhiều khi có liên quan sâu sắc đến mối quan hệ với người mẹ hoặc người chăm sóc chính thời thơ ấu.
Bà nhấn mạnh, đây không phải là câu chuyện đổ lỗi cho các bà mẹ. Điều đáng nói nằm ở cách tình yêu được thể hiện và môi trường cảm xúc mà đứa trẻ lớn lên trong đó.
Ảnh minh hoạ
1. Mối quan hệ với mẹ có thể ảnh hưởng đến cách một cậu bé bước vào các mối quan hệ sau này
Một nam bệnh nhân ngoài 30 tuổi từng tìm đến chuyên gia vì liên tục thất bại trong chuyện tình cảm. Anh có sự nghiệp tốt nhưng các mối quan hệ thường chỉ kéo dài vài tháng. Ban đầu anh rất nhiệt tình, sau đó dần trở nên bất an, liên tục kiểm tra xem đối phương có còn yêu mình không, thậm chí cố tình gây mâu thuẫn để xem người kia có rời bỏ mình hay không.
Khi được hỏi về tuổi thơ, anh kể rằng mẹ lúc rất yêu thương, lúc lại lạnh nhạt và không nói chuyện với con trong nhiều ngày. Cậu bé khi ấy luôn phải đoán xem hôm nay mẹ vui hay buồn.
Điều này có thể liên hệ với lý thuyết gắn bó trong tâm lý học phát triển. John Bowlby và Mary Ainsworth cho rằng trải nghiệm với người chăm sóc trong những năm đầu đời có vai trò quan trọng đối với cách trẻ hình thành cảm giác an toàn và xây dựng các mối quan hệ.
Khi người chăm sóc phản hồi ổn định, trẻ có cơ sở để tin rằng mình đáng được yêu thương và người khác có thể tin cậy. Ngược lại, sự đáp ứng thất thường có thể khiến trẻ dễ bất an, liên tục tìm kiếm sự xác nhận; sự lạnh nhạt hoặc từ chối kéo dài có thể góp phần hình thành xu hướng né tránh sự thân mật.
Vì vậy, điều quan trọng không chỉ là cha mẹ yêu con nhiều đến đâu, mà còn là tình yêu ấy có ổn định và nhất quán hay không.
2. Làm thay mọi quyết định có thể khiến trẻ khó tự chủ
Một nhóm nam giới khác mà chuyên gia này tiếp xúc có điểm chung: họ hiểu vấn đề nhưng rất khó hành động. Một số người đã trưởng thành nhưng vẫn phụ thuộc vào cha mẹ, không dám đưa ra quyết định hoặc luôn sợ phải chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.
Khi nhìn lại tuổi thơ, nhiều người cho biết gần như mọi quyết định đều do mẹ làm thay: mặc quần áo gì, chơi với ai, học lớp nào, chọn môn gì, thậm chí học ngành nào và làm nghề gì.
Những bà mẹ này không nhất thiết thiếu tình yêu. Ngược lại, nhiều người kiểm soát con vì tin rằng mình đang giúp con tránh sai lầm. Nhưng nếu mọi lựa chọn đều được quyết định thay, trẻ sẽ mất đi cơ hội luyện tập khả năng tự quyết, giải quyết vấn đề và chịu trách nhiệm với hậu quả.
Khái niệm “bất lực học được” do nhà tâm lý học Martin Seligman nghiên cứu cũng mô tả một hiện tượng tương tự: sau nhiều trải nghiệm mà cá nhân cảm thấy mình không thể kiểm soát kết quả, họ có thể dần hình thành niềm tin rằng hành động của mình không tạo ra khác biệt.
Với một đứa trẻ, việc cha mẹ thường xuyên nói “con không biết đâu, để mẹ quyết định” tưởng như chỉ là một cách chăm sóc, nhưng nếu lặp lại trong nhiều năm, nó có thể khiến trẻ ngày càng nghi ngờ khả năng phán đoán của chính mình.
3. Cách mẹ nhìn con có thể trở thành cách con nhìn chính mình
Điều khiến chuyên gia tâm lý đặc biệt lưu ý là những người đàn ông cả đời cố gắng chứng minh mình đủ tốt nhưng bên trong vẫn luôn cảm thấy bản thân chưa bao giờ đạt được điều đó.
Trong tâm lý học, Heinz Kohut đề cập đến khái niệm “mirroring” – sự phản chiếu, nhấn mạnh vai trò của phản hồi từ những người quan trọng trong quá trình hình thành cảm nhận về bản thân.
Một đứa trẻ thường xuyên nhận được sự công nhận và chấp nhận có thể dễ hình thành cảm giác mình có giá trị. Ngược lại, nếu liên tục nhìn thấy sự thất vọng, chỉ trích hoặc lạnh nhạt từ người chăm sóc, trẻ có thể dễ mang trong mình cảm giác “mình chưa đủ tốt”.
Khi trưởng thành, điều đó có thể biểu hiện theo nhiều cách. Có người trở nên quá hiếu thắng vì luôn cần chiến thắng để chứng minh giá trị bản thân. Có người luôn làm vừa lòng người khác vì sợ bị từ chối. Cũng có người cố tình giữ khoảng cách trong các mối quan hệ vì không muốn để người khác nhìn thấy phần yếu đuối của mình.
Bởi vậy, khi nói về một cậu bé, người lớn thường quan tâm đến thành tích, tính cách hay khả năng thành công sau này. Nhưng trước tất cả những điều đó, có một câu hỏi đáng suy nghĩ hơn: Cậu bé ấy đã nhìn thấy mình là người như thế nào trong mắt mẹ?
Đây không phải câu chuyện để quy trách nhiệm cho các bà mẹ. Cha mẹ nào cũng cố gắng yêu con theo cách mà họ cho là tốt nhất. Tuy nhiên, bên cạnh tình yêu, trẻ còn cần sự ổn định, tôn trọng, cơ hội tự quyết và một ánh nhìn đủ ấm áp để tin rằng mình có giá trị.
Muốn biết một cậu bé sau này sẽ nhìn chính mình như thế nào, đôi khi hãy bắt đầu từ cách người mẹ đang nhìn cậu bé hôm nay.
Hoặc