Múa là lĩnh vực đặc thù bậc nhất trong các ngành nghệ thuật, đòi hỏi người nghệ sĩ phải kiên trì khổ luyện trong nhiều năm mới thành tài. Ngay cả khi đã là nghệ sĩ thành danh, họ cũng phải nỗ lực tập luyện không ngừng, vượt qua giới hạn về thể lực và tinh thần của bản thân. VietNamNet triển khai loạt bài về các nghệ sĩ múa với những góc khuất về nghề nghiệp và cuộc sống mà không phải ai cũng biết, những khó khăn mà họ phải trải qua nhưng không nhiều người hiểu.
Khi múa trở thành cách mình tồn tại
- Chị sinh ra ở xứ Nghệ - vùng đất của ví giặm. Từ mảnh đất ấy đến những ngày đôi chân rớm máu trên sàn tập, điều gì đã giữ chị lại với múa?
Điều đi theo tôi mạnh nhất từ xứ Nghệ không chỉ là dân ca ví giặm mà là cách người Nghệ sống với cảm xúc - rất sâu nhưng không phô bày. Tất cả nằm trong giọng nói, trong câu hát, trong ánh mắt. Có lẽ vì thế mà trong nghệ thuật, tôi luôn bị hấp dẫn bởi những cảm xúc lặng hơn là những thứ quá ồn ào. Và tôi mang theo từ quê mình một cảm giác rất rõ về cội nguồn - không có gốc dễ đẹp nhưng khó sâu.
Ngày trẻ, tôi nghĩ mình đến với múa bằng đam mê. Nhưng càng đi lâu, tôi càng thấy nghề này không thể chỉ giữ bằng cảm xúc nhất thời. Đến một lúc nào đó, múa không còn là lựa chọn nữa mà trở thành cách mình cảm nhận cuộc sống, cách mình tồn tại. Có những điều tôi không thể nói bằng lời nhưng cơ thể lại nói được trên sân khấu.
- Chị sang Nga 2 lần - lần đầu năm 2010 với tham vọng tuổi trẻ, lần thứ hai năm 2017 sau khi đã có huy chương và kinh nghiệm đứng lớp. Hai chuyến đi đó khác nhau thế nào?
Nước Nga thay đổi tôi rất nhiều - không chỉ về kỹ thuật mà là cách nhìn nghệ thuật như một con đường học thuật nghiêm túc và khắc nghiệt. Ở đó, người ta không dễ chấp nhận sự hời hợt. Những năm đầu, áp lực lớn nhất là cảm giác mình quá nhỏ bé giữa một môi trường có nền tảng nghệ thuật lớn như vậy. Nhưng chính cảm giác đó buộc tôi phải học cách đào sâu vào bản thân thay vì chỉ cố gắng "làm tốt".
Lần quay lại thứ hai thì khác. Sau khi đã đi làm nghề, đứng lớp và trải qua nhiều va vấp, tôi quay lại với nhiều câu hỏi hơn là khát vọng chiến thắng. Tôi bắt đầu quan tâm đến chiều sâu bên trong của nghệ thuật: vì sao có những chuyển động nhỏ nhưng lại khiến người ta nhớ mãi. Chuyến đi thứ hai làm tôi chậm lại hơn và thật hơn với chính mình.
Tác phẩm phải có một nỗi lòng
- Tại cuộc thi múa quốc tế ở Riga năm 2014, chị một mình mang 3 tác phẩm với 3 phong cách hoàn toàn khác nhau đến đấu trường quy tụ hơn 700 thí sinh từ 25 quốc gia. Điều gì khiến chị dám chọn cách đó thay vì an toàn với một phong cách duy nhất?
Khi mang 3 tác phẩm đến Riga, tôi không nghĩ nhiều đến chuyện chứng minh điều gì với người khác. Tôi chỉ nghĩ nếu đã đến một sân khấu quốc tế mình xuất hiện với đầy đủ nhất những gì có thể làm. Tôi không muốn bị nhìn như một nghệ sĩ chỉ có một màu sắc an toàn.
Ai bước lên sân khấu quốc tế mà không sợ nhưng đôi khi nghệ sĩ phải chấp nhận bước vào nơi không chắc chắn, vì chính sự không chắc chắn đó làm mình trưởng thành hơn.
- Từ "Cầm giả ca" đến "Kfung Ami" hay "Mái đá thủng", chị liên tục đi vào những vùng văn hóa ít người chạm tới - kể cả sống cùng người Mông để làm tác phẩm. Cách chị tiếp cận những cộng đồng đó trước khi bắt đầu sáng tạo là như thế nào?
Tôi không bao giờ muốn mượn văn hóa của một vùng đất để làm đẹp cho tác phẩm. Điều tôi tìm không phải là bề mặt mà là phần con người bên trong văn hóa đó - cái cách người ta sống, cái nỗi buồn rất riêng của từng vùng đất.
Với người Mông, có những chuyến đi tôi gần như chỉ ngồi nhìn người ta sống. Nhìn cách họ đi chợ, cách ngồi bên bếp lửa, cách phụ nữ địu con trên lưng hay cách một người đàn ông im lặng hút thuốc trên triền núi. Có những thứ rất nhỏ nhưng lại cho mình hiểu nhiều hơn cả một cuộc phỏng vấn dài. Người Mông không dễ mở lòng ngay - phải đi đủ chậm để họ tin mình không đến đó chỉ để "lấy chất liệu". Tôi nghĩ nghệ thuật chỉ thật khi có sự tôn trọng thật với con người mình đang kể.
Giữa quân hàm và ánh đèn sân khấu
- Chị mang quân hàm Thượng tá nhưng làm nghề đòi hỏi cảm xúc tự do và chị lại dạy học trò phải có cảm xúc thật trong khi nhiều em chưa đủ trải nghiệm sống. Hai sự cân bằng đó chị xử lý như thế nào?
Nhiều người nghĩ kỷ luật quân đội và nghệ thuật là hai thứ đối lập nhưng với tôi chúng không mâu thuẫn như vậy. Quân đội cho tôi sự bền bỉ và khả năng đi đến cùng với công việc. Còn nghệ thuật giữ cho tôi sự mềm mại và khả năng rung động. Nếu chỉ có cảm xúc mà không có kỷ luật, nghệ sĩ dễ mất phương hướng.
Với học trò, tôi không nghĩ mình có thể ép ai có cảm xúc thật. Kỹ thuật có thể luyện được bằng thời gian nhưng chiều sâu đến từ trải nghiệm sống và sự trưởng thành bên trong. Điều duy nhất tôi làm được là tạo cho các em một môi trường đủ chân thành để các em dám mở mình ra. Khán giả có thể không phân tích được bằng lý trí nhưng họ luôn cảm nhận được điều gì là thật và điều gì chỉ là biểu diễn.
- Ngoài sân khấu và giờ lên lớp, cuộc sống thường ngày của chị thế nào?
Ngoài sân khấu, tôi là người khá đơn giản thích những khoảng lặng, thích ở bên gia đình, nghe nhạc hay đọc sách sau những ngày làm việc nhiều với ánh sáng và âm thanh. Nghề múa luôn đòi hỏi năng lượng rất lớn nên tôi càng trân trọng những điều bình thường và bình yên. Sau cùng, nghệ sĩ cũng cần một nơi để trở về làm một người bình thường.
Nghệ thuật phải sống lâu hơn vài phút trên ánh đèn
- Chị có huy chương, danh hiệu và một sự nghiệp biểu diễn rực rỡ nhưng lại rẽ sang thực cảnh quy mô lớn. Điều gì khiến chị chọn bước ngoặt này?
Đến một lúc nào đó, giải thưởng không còn là điều khiến mình hạnh phúc nhất, nó chỉ là dấu mốc đã đi qua một chặng đường. Sau mỗi lần được ghi nhận, cảm giác ở lại trong tôi thường không phải sự chiến thắng mà là một khoảng lặng. Vì tôi hiểu rất rõ phía sau những tấm huy chương là bao nhiêu năm lao động và bao nhiêu thứ đã đánh đổi âm thầm.
Tôi bắt đầu muốn đi xa hơn những sân khấu cuộc thi. Tôi muốn nghệ thuật được sống lâu hơn vài phút trên ánh đèn, chạm vào ký ức của một vùng đất, vào đời sống thật của con người, vào cảm xúc mà người ta có thể mang theo sau khi chương trình kết thúc. Thực cảnh đến với tôi như một cơ duyên nhưng càng đi tôi càng thấy đó là con đường muốn ở lại.
- Năm tới chị có 4 dự án thực cảnh tại Điện Biên, Đắk Lắk, Ninh Bình, Hà Tĩnh - đều là hợp đồng hàng trăm tỷ với doanh nghiệp nhà nước. Khi tiền và quy mô lớn đến mức đó, chị còn giữ được bao nhiêu quyền quyết định nghệ thuật và đâu là ranh giới chị không vượt qua?
Khi làm dự án lớn, nghệ thuật không còn đứng một mình nữa, nó phải đi cùng rất nhiều bài toán khác: nhà đầu tư, cơ chế, cộng đồng, vận hành, du lịch, truyền thông. Sẽ có lúc mình phải thỏa hiệp. Tôi nghĩ bất kỳ ai làm nghệ thuật quy mô lớn đều phải đối diện với điều đó. Nhưng thỏa hiệp không có nghĩa là đánh mất mình, điều quan trọng là mình còn giữ được "lõi" của tác phẩm đến đâu.
Tự do trong nghệ thuật không phải lúc nào cũng là được làm mọi thứ mình muốn. Đôi khi tự do là trong rất nhiều áp lực và giới hạn, mình vẫn giữ được điều cốt lõi mà mình tin. Cái khó nhất không phải là làm một sân khấu thật lớn mà là sau tất cả những thứ lớn lao đó, tác phẩm vẫn còn hơi thở con người.
NSƯT Thanh Hằng đạo diễn show thực cảnh về văn hoá đồng bào Mông:
Ảnh: NVCC, video: Tư liệu
Hoặc