Có những từ tiếng Việt xuất hiện với tần suất dày đặc đến mức chúng ta gần như không để ý đến chúng. Thế nhưng, chỉ cần đặt vào những câu khác nhau, một từ có thể thay đổi vai trò, sắc thái và thậm chí cả ý nghĩa. “Được” là một trường hợp như vậy. Từ này có thể dùng để nói về việc nhận được một thứ gì đó, diễn tả khả năng, sự cho phép hoặc thể hiện kết quả thuận lợi của một sự việc.
Đây cũng là một ví dụ khá điển hình cho sự phong phú của tiếng Việt: một từ quen thuộc trong giao tiếp hằng ngày nhưng không phải lúc nào cũng có thể hiểu theo một nghĩa cố định.
Theo các công trình từ điển học, hiện tượng một từ có nhiều nghĩa là đặc điểm phổ biến của ngôn ngữ. Trong đó, các nghĩa thường có mối liên hệ với nhau, được hình thành từ nghĩa gốc hoặc phát triển theo quá trình sử dụng trong những ngữ cảnh khác nhau. Từ Điển Tiếng Việt do GS Hoàng Phê chủ biên là một trong những công trình tham khảo quan trọng khi tìm hiểu nghĩa và cách dùng từ tiếng Việt. Công trình này được Viện Ngôn ngữ học biên soạn dựa trên một khối lượng tư liệu rất lớn, với gần 3 triệu phiếu ngữ cảnh được thu thập từ sách báo, văn học, ca dao, tục ngữ và nhiều lĩnh vực khác.
Với “được”, sự đa dạng trong cách dùng có thể nhận ra khá rõ qua những câu nói quen thuộc mà chúng ta sử dụng hằng ngày.
“Được” để nói về việc nhận hoặc đạt được một điều gì đó
Đây có lẽ là cách dùng quen thuộc nhất của “được”.
Chẳng hạn: “Hôm nay tôi được mẹ cho 100.000 đồng”, “Lan được học bổng”, “Anh ấy được bố mẹ tặng một chiếc xe mới”. Trong những trường hợp này, “được” gắn với một điều mà chủ thể nhận về hoặc đạt được. Đó có thể là tiền bạc, vật chất, một phần thưởng, cơ hội hoặc một kết quả nào đó.
Nói “Nam được học bổng” có nghĩa Nam nhận được học bổng. “Mai được bố mẹ tặng sách” có nghĩa Mai nhận món quà từ bố mẹ. Cách dùng này khá trực tiếp nên người nghe gần như không cần thêm nhiều thông tin từ ngữ cảnh để hiểu ý câu nói.
“Được” để nói về khả năng hoặc việc có thể thực hiện
Hãy thử so sánh hai câu: “Tôi đi xe đạp” và “Tôi đi xe đạp được”.
Chỉ cần thêm một vài từ, “được” đã mang ý nghĩa hoàn toàn khác. Trong câu “Tôi đi xe đạp được”, “được” thể hiện khả năng thực hiện một hành động. Người nói có thể đi xe đạp và hành động đó có thể thực hiện được.
Tương tự, chúng ta thường nói: “Em làm bài này được”, “Tôi tự sửa chiếc máy này được”, “Chiều nay tôi đến được”, “Cậu ấy chạy thêm 5km nữa được”. Trong những câu này, “được” không mang nghĩa “nhận được” mà cho biết một hành động có khả năng xảy ra hoặc có thể thực hiện.
Đây là cách dùng đặc biệt phổ biến trong giao tiếp đời thường. Người Việt có thể nói “Không làm được”, “Không đi được”, “Không ngủ được”, “Không ăn được”... để diễn tả những tình huống mà một hành động không thể hoặc chưa thể thực hiện. Đáng chú ý, “được” ở đây thường đứng sau động từ, tạo thành những cấu trúc rất tự nhiên trong tiếng Việt.
“Được” để nói về sự cho phép
“Được” còn xuất hiện trong những câu như: “Con được nghỉ học hôm nay”, “Tôi được phép vào phòng”, “Các bạn được sử dụng điện thoại trong giờ nghỉ”. Ở cách dùng này, “được” không còn đơn thuần là khả năng thực hiện một hành động mà thể hiện sự cho phép hoặc chấp thuận. Câu “Hôm nay tôi được nghỉ” có thể hiểu là người nói được phép nghỉ, không phải đi làm hoặc đi học như bình thường. Tương tự, “Học sinh được mang điện thoại vào lớp” là thông tin về việc nhà trường cho phép học sinh thực hiện hành động đó.
Điểm thú vị là trong nhiều trường hợp, người nghe phải dựa vào cả câu và hoàn cảnh giao tiếp mới xác định chính xác “được” đang mang nghĩa nào. Ví dụ, câu “Mai được đi Hà Nội” có thể được hiểu là Mai được phép đi Hà Nội. Nhưng trong một hoàn cảnh khác, người nói có thể muốn nhấn mạnh rằng Mai có cơ hội được đi Hà Nội. Chính ngữ cảnh giúp người nghe xác định sắc thái mà người nói muốn truyền đạt.
“Được” để thể hiện một kết quả thuận lợi
Một cách dùng khác cũng rất quen thuộc nhưng dễ bị bỏ qua là “được” để nói về kết quả tốt hoặc phù hợp với mong muốn. Chẳng hạn: “Hôm nay tôi mua được chiếc áo rất đẹp”, “Cuối cùng cô ấy cũng tìm được việc”, “Sau nhiều lần thử, anh ấy đã sửa được chiếc máy”.
Nếu nói “Tôi mua một chiếc áo”, câu chỉ đơn giản thông báo hành động mua áo. Nhưng “Tôi mua được một chiếc áo đẹp” lại cho người nghe cảm giác rằng việc mua đã đạt kết quả như mong muốn. Có thể trước đó người nói đã tìm kiếm, lựa chọn hoặc gặp khó khăn và cuối cùng mới tìm thấy món đồ phù hợp.
Tương tự, “Anh ấy tìm được việc” không chỉ đơn giản là anh ấy “tìm việc”, mà hàm ý quá trình tìm kiếm đã có kết quả. “Được” trong trường hợp này thường mang sắc thái tích cực, cho thấy chủ thể đã đạt được một kết quả mà mình mong muốn hoặc cần đến.
Đây cũng là lý do hai câu “Tôi mua vé” và “Tôi mua được vé” không hoàn toàn giống nhau. Câu thứ hai thường gợi ra cảm giác rằng việc mua vé không phải lúc nào cũng dễ dàng và cuối cùng người nói đã thành công.
Vì sao một từ có thể “biến hóa” như vậy?
Nếu chỉ nhìn vào một từ đứng riêng, rất khó xác định đầy đủ ý nghĩa của nó. Với những từ có nhiều nghĩa hoặc nhiều cách dùng như “được”, ngữ cảnh đóng vai trò quyết định.
Tiếng Việt có một hệ thống từ vựng giàu khả năng mở rộng nghĩa. Một nghĩa ban đầu có thể phát triển thêm những nghĩa mới thông qua quá trình sử dụng lâu dài, đặc biệt khi từ được đặt trong những cấu trúc và hoàn cảnh giao tiếp khác nhau. Khái niệm “từ đa nghĩa” cũng được giải thích theo hướng một từ có nghĩa gốc và những nghĩa chuyển có mối liên hệ nhất định với nghĩa gốc, thay vì các nghĩa hoàn toàn tách biệt như trường hợp từ đồng âm.
Đó cũng là lý do việc học tiếng Việt không chỉ đơn giản là học thuộc nghĩa của từng từ. Một người có thể biết “được” nghĩa là gì nhưng vẫn sử dụng chưa tự nhiên nếu không nắm được nó hoạt động thế nào trong từng câu.
Chẳng hạn, “Tôi được mẹ cho tiền” và “Tôi làm bài được” đều có “được”, nhưng một câu nói về việc nhận, câu còn lại nói về khả năng. “Tôi được phép nghỉ” lại liên quan đến sự cho phép, trong khi “Tôi mua được vé” nhấn mạnh kết quả đạt được.
Cùng một từ, nhưng thay đổi vị trí và cấu trúc câu, ý nghĩa cũng thay đổi theo. Điều này cho thấy sự tinh tế của tiếng Việt nằm không chỉ ở vốn từ phong phú mà còn ở khả năng kết hợp từ trong câu. Một từ rất ngắn, thậm chí chỉ có một âm tiết, vẫn có thể đảm nhiệm nhiều chức năng và truyền tải những sắc thái khác nhau.
Hoặc