Trong văn hóa phương Đông, tuổi 35 từ lâu được xem là cột mốc "tam thập nhi lập" đã đi qua, "tứ thập nhi bất hoặc" còn chưa tới, một quãng giao thoa kỳ lạ giữa sức trẻ chưa cạn và những gánh nặng đang chất đầy lên vai. Đây là độ tuổi mà các nhà xã hội học gọi là "midlife transition" - giai đoạn chuyển giao trung niên, nơi mọi quyết định nhỏ đều có sức nặng lan tỏa đến tận hai ba mươi năm sau.
Một nghiên cứu được công bố trên JAMA Health Forum năm 2022, theo dõi hơn 5.400 người trưởng thành Mỹ trong gần 24 năm thuộc dự án Midlife in the United States (MIDUS), đã đưa ra một kết luận đáng suy ngẫm. Những người tích lũy được tài sản ròng cao hơn ở tuổi trung niên có nguy cơ tử vong thấp hơn đáng kể trong hai thập kỷ tiếp theo, và mối liên hệ này không chỉ là kết quả của di truyền hay xuất phát điểm gia đình. Nói cách khác, sự sung túc về tài chính ở tuổi 35 không chỉ quyết định việc bạn sống thế nào về già, mà còn ảnh hưởng đến việc bạn sống bao lâu .
Vậy mà rất nhiều người, ngay khi đang ở giữa cánh cửa vàng đó, vẫn vô tình duy trì những thói quen âm thầm hủy hoại tương lai. Có ba thói quen đặc biệt nguy hiểm mà nếu bạn càng sớm cắt bỏ, hậu vận càng thênh thang.
Thói quen thứ nhất: Trì hoãn lập kế hoạch tài chính, viện cớ "còn trẻ chán"
Ở tuổi 25, câu nói "để mai tính" còn đáng yêu. Nhưng đến tuổi 33, 34, nó trở thành một thứ thuốc độc ngấm dần. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Frontiers in Psychology năm 2018 đã chỉ ra rằng thói quen trì hoãn lập kế hoạch là một trong những yếu tố tâm lý dự báo mạnh nhất cho hành vi tài chính có hại, độc lập với mức thu nhập của một người. Tức là, người trì hoãn dù lương cao vẫn có thể nghèo bền vững, còn người biết lập kế hoạch dù thu nhập trung bình vẫn dần dần đi lên.
Thói quen trì hoãn ở phụ nữ tuổi 30+ thường khoác áo rất tinh vi. Đó là việc lần lữa mở một cuốn sổ chi tiêu vì "tháng này còn lộn xộn", là chuyện hoãn buổi nói chuyện về tiền bạc với chồng vì "đợi không khí thuận tiện hơn", là cái cớ chưa tìm hiểu về quỹ mở vì "phải đọc nhiều tài liệu lắm". Mỗi lần trì hoãn nghe có vẻ vô hại, nhưng cộng lại thành cả một thập kỷ không có biểu đồ tài chính rõ ràng. Đến năm 40 tuổi, khi nhìn lại, người ta mới nhận ra mình đã đánh mất một quãng thời gian lãi kép vàng nhất đời.
Cách bỏ thói quen này không nằm ở việc bạn phải trở thành một chuyên gia tài chính sau một đêm. Hãy bắt đầu nhỏ và dứt khoát. Một bảng tính Excel ghi lại thu chi cố định của tháng. Một buổi tối ngồi xuống cùng người bạn đời để đặt ra mục tiêu tiết kiệm chung cho một năm tới. Một cuộc hẹn 30 phút với chuyên viên ngân hàng để hiểu về sản phẩm hưu trí tự nguyện. Những việc nhỏ đó, làm trước tuổi 35, sẽ tạo ra khoảng cách kinh khủng với chính mình ở tuổi 55.
Thói quen thứ hai: Vay mượn tiêu dùng cho những thứ "phải có" theo định nghĩa của người khác
Có một sự thật mà ít người dám nhìn thẳng. Phần lớn các khoản nợ tiêu dùng ở tuổi 30+ không xuất phát từ nhu cầu sinh tồn, mà từ áp lực phải duy trì một hình ảnh nào đó trước thiên hạ. Chiếc túi xách hợp với phong cách đồng nghiệp mới. Chuyến du lịch năm nào cũng phải có ảnh check-in ở một nơi xa hơn năm trước. Căn nhà phải mua trước tuổi 35 dù lương chưa tới ngưỡng kham nổi lãi vay.
Một nghiên cứu lớn trên The Journals of Gerontology (Oxford Academic, 2022), phân tích dữ liệu từ National Longitudinal Survey of Youth 1979 trên hơn 7.100 người từ tuổi 31 đến 59, đã cho thấy rằng các yếu tố căng thẳng tài chính ở tuổi trung niên, đặc biệt là tình trạng nợ nần kéo dài và phá sản, có liên hệ trực tiếp với nguy cơ mắc rối loạn tâm thần và tăng huyết áp về già. Nghĩa là, khoản nợ thẻ tín dụng bạn đang cười xòa "tháng sau trả" hôm nay, có thể trở thành đơn thuốc huyết áp trong cuốn sổ y tế năm bạn 55 tuổi.
Tâm lý học hành vi gọi đây là "lifestyle inflation", lạm phát phong cách sống. Cứ mỗi lần lương tăng, chi tiêu cũng phình ra theo, khiến số tiền dư cuối tháng chưa bao giờ thực sự lớn. Để bỏ thói quen này, không cần một cuộc cách mạng đột ngột. Hãy thử một bài tập đơn giản: Trước khi mua bất cứ thứ gì trên 5 triệu đồng, dừng lại 72 giờ. Sau ba ngày, nếu vẫn còn cảm giác cần thiết thực sự, hãy mua. Nếu không, đó chỉ là một cơn rung động cảm xúc mà bạn vừa cứu được ví của mình. Nguyên tắc 72 giờ nhỏ bé này, lặp lại đều đặn từ tuổi 30 đến 35, có thể tạo ra một quỹ tiết kiệm đủ lớn để mua sự yên tâm cho cả phần đời sau.
Thói quen thứ ba: Đầu tư vào người khác mà bỏ quên đầu tư vào sức khỏe và tri thức của chính mình
Phụ nữ Á Đông có một điểm yếu cố hữu, đó là đặt bản thân ở vị trí cuối cùng trong danh sách ưu tiên. Lương tháng nào cũng chia ra thành ba phần. Một cho con học thêm, một biếu bố mẹ hai bên, một dành cho chi phí gia đình. Phần dành cho chính mình, đôi khi chỉ còn lại vài đồng lẻ và cảm giác "thôi để dịp khác".
Nhưng "dịp khác" ấy thường không bao giờ tới. Sách Atomic Habits của James Clear có một câu rất đáng suy ngẫm: "Bạn không vươn lên đến tầm mục tiêu của mình. Bạn rớt xuống đến tầm hệ thống của mình". Hệ thống chăm sóc bản thân mà bạn xây dựng ở tuổi 30 sẽ quyết định chất lượng cơ thể và trí óc của bạn ở tuổi 60.
Một tổng quan nghiên cứu được công bố trên Health & Social Care in the Community năm 2023 đã chỉ ra rằng tình trạng dễ tổn thương tài chính (financial vulnerability) ở người cao tuổi thường bắt đầu từ giai đoạn trung niên, do nhiều yếu tố cộng dồn như mất việc, các khoản nợ chưa trả hết và gánh nặng đóng góp cho người thân kéo dài. Nói thẳng ra, người phụ nữ nào dồn toàn lực vào con cái và bố mẹ, mà bỏ quên một quỹ riêng cho khám sức khỏe định kỳ, một khoản đầu tư vào kỹ năng mới hay một số tiền dành cho hoạt động bồi dưỡng tinh thần, người đó đang vô tình ký vào hợp đồng của một tuổi già lệ thuộc.
Bỏ thói quen này không đồng nghĩa với việc trở nên ích kỷ. Nó chỉ đơn giản là việc bạn dán nhãn lại sự đầu tư cho chính mình thành một dạng đầu tư cho cả gia đình. Một người mẹ khỏe mạnh ở tuổi 60 là món quà lớn nhất cho con cái. Một người vợ có hiểu biết, có thu nhập riêng và có thế giới tinh thần phong phú là chỗ dựa vững chãi nhất cho hôn nhân. Mỗi tháng, hãy tự cho mình một khoản cố định, dù chỉ là 10% thu nhập, để học một khóa kỹ năng, đi khám tổng quát, hoặc đơn giản là đọc một cuốn sách hay đi một chuyến nghỉ ngắn để hồi sức.
Người Trung Quốc có câu "ba mươi nhi lập, năm mươi tri thiên mệnh", ám chỉ rằng giai đoạn giữa hai mốc đó là khoảng thời gian con người thực sự định hình số phận của mình. Tuổi 35 không phải là một con số ma thuật, nhưng nó đứng ngay điểm giữa của khoảng thời gian quyết định ấy, đủ trễ để bạn thấy hậu quả của những thói quen cũ, đủ sớm để bạn còn cơ hội thay đổi chúng.
Bỏ thói quen trì hoãn lập kế hoạch, bỏ thói quen vay tiêu dùng theo áp lực xã hội, bỏ thói quen quên chăm sóc chính mình. Ba việc nghe đơn giản nhưng cần đến cả một sự dũng cảm âm thầm mỗi ngày. Người phụ nữ nào làm được trước tuổi 35, hậu vận của họ không phải là một dấu chấm hỏi đầy lo âu, mà là một dấu cảm thán nhẹ nhõm, an yên và có lựa chọn.
Vì suy cho cùng, giàu sang ở tuổi xế chiều không đến từ một cú nhảy vọt. Nó đến từ việc bạn chịu khó nhặt bỏ những hòn đá nhỏ trên đường, ngay từ hôm nay.
Hoặc