Bài toán “con gà - quả trứng” từng là một nút thắt của ngành công nghiệp ô tô Việt Nam: doanh nghiệp lắp ráp cần nhà cung ứng đủ năng lực để tăng tỷ lệ nội địa hóa và tối ưu sản xuất, trong khi các nhà cung ứng cần đơn hàng đủ lớn để có cơ sở đầu tư máy móc, công nghệ và dây chuyền. Sự phát triển của VinFast đang tạo thêm cơ hội để tháo gỡ vòng luẩn quẩn này.
Tuy nhiên, có một khách hàng lớn chưa đồng nghĩa với việc một hệ sinh thái công nghiệp đã hình thành. Câu hỏi tiếp theo là doanh nghiệp đầu tàu có thể làm gì để các nhà cung ứng không chỉ nhận thêm đơn hàng, mà còn phát triển năng lực, kết nối với nhau và tiến lên những mắt xích có giá trị cao hơn trong chuỗi sản xuất?
Doanh nghiệp đầu tàu không chỉ cần chạy nhanh nhất
Tại hội nghị phát triển hệ thống nhà cung cấp của Vingroup ngày 16/10, PGS.TS Nguyễn Hồng Sơn, nguyên Phó Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương, sử dụng hình ảnh đàn ngựa để lý giải vai trò của doanh nghiệp đầu tàu. Trong bức tranh Bát Mã, con ngựa dẫn đầu không nhất thiết phải là con chạy nhanh nhất, mà phải bao quát được hoạt động của cả đàn và bảo đảm các thành viên đi đúng hướng.
Từ ví von này, ông Sơn khái quát: “Đó là doanh nghiệp có năng lực dẫn dắt thị trường, công nghệ và tổ chức sản xuất”.
Ba năng lực này gắn với những vai trò khác nhau. Doanh nghiệp đầu tàu có thể mở ra thị trường cho nhà cung ứng, dẫn dắt các yêu cầu về công nghệ và tổ chức hoạt động sản xuất giữa nhiều doanh nghiệp. Theo ông Sơn, đây cũng là những năng lực giữ vai trò trung tâm trong việc “hình thành, kết nối, điều phối và nâng cấp mạng lưới doanh nghiệp”.
Cách tiếp cận này đặt trọng tâm vào khả năng dẫn dắt cả mạng lưới, thay vì chỉ nhìn vào quy mô của một doanh nghiệp. Đặt vào ngành ô tô, điều này có nghĩa một doanh nghiệp đầu chuỗi chưa chắc có thể tạo ra được một hệ sinh thái công nghiệp mạnh nếu các nhà cung ứng vẫn hoạt động rời rạc, phụ thuộc vào những đơn hàng đơn lẻ và chưa đủ năng lực đáp ứng các yêu cầu sản xuất ngày càng cao.
Ngược lại, khi doanh nghiệp đầu tàu có thể tổ chức lại cách phân chia công việc, kết nối các nhà cung ứng và tạo điều kiện để họ nâng cấp công nghệ, tác động có thể lan rộng ra ngoài phạm vi quan hệ mua bán trực tiếp. Các doanh nghiệp không chỉ có thêm đầu ra, mà còn có cơ hội phát triển năng lực sản xuất và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị
Vingroup và VinFast tuyên bố sẵn sàng
Vingroup và VinFast thể hiện rõ mong muốn mở rộng cơ hội để các doanh nghiệp hỗ trợ, đặc biệt là các doanh nghiệp Việt Nam, có thể tham gia vào chuỗi cung ứng của mình.
Bà Thái Thị Thanh Hải, Phó Chủ tịch Tập đoàn Vingroup, khẳng định bất kỳ công đoạn nào VinFast đang tự thực hiện đều có thể được chuyển sang nhà cung ứng nếu doanh nghiệp đáp ứng được yêu cầu.
“Bao gồm cả chuyển máy móc, thiết bị nếu anh chị cần. Nếu anh chị không cần máy móc, thiết bị thì cũng không sao, chúng tôi sẽ chuyển sản lượng cho các nhà cung cấp” - Phó Chủ tịch Tập đoàn Vingroup.
Vingroup cũng đưa ra gợi ý để tạo ra sự kết nối giữa các doanh nghiệp trong chuỗi. Theo bà Hải, VinFast không nhất thiết phải làm việc trực tiếp với từng nhà cung ứng riêng lẻ. Thay vào đó, một nhà cung ứng có thể kết nối và điều phối những doanh nghiệp khác ở các tầng phía sau.
Bà lấy ví dụ, thay vì VinFast làm việc với hàng chục nhà cung ứng, doanh nghiệp có thể làm việc với một nhà cung ứng đầu mối, còn đơn vị này kết nối với các nhà cung cấp vật liệu, gia công chi tiết hoặc lắp ráp cụm linh kiện. Bà cho rằng việc kết nối cả cộng đồng doanh nghiệp mới thực sự hình thành một chuỗi cung ứng, mang lại lợi ích cho các bên, thay vì yêu cầu mọi doanh nghiệp đều phải làm việc trực tiếp với VinFast.
Cách tổ chức này giúp mở rộng cơ hội tham gia chuỗi tới những doanh nghiệp chưa đủ quy mô để trở thành nhà cung ứng trực tiếp cho nhà sản xuất cuối cùng. Đồng thời, nó đặt ra yêu cầu về khả năng phối hợp giữa các doanh nghiệp, bởi chất lượng và tiến độ của một mắt xích có thể ảnh hưởng đến cả chuỗi sản xuất.
VinFast cho biết doanh nghiệp cũng đã triển khai hỗ trợ nhà cung ứng cải thiện hệ thống quản trị chất lượng. Trong một số trường hợp, nhân sự kỹ thuật có kinh nghiệm còn được cử đến hỗ trợ giải quyết vấn đề trong sản xuất hoặc cải tiến dây chuyền.
Như thế, việc phát triển nhà cung ứng không chỉ dừng ở khâu lựa chọn doanh nghiệp đáp ứng tiêu chuẩn. Khi nhà cung ứng có quyết tâm cải thiện, doanh nghiệp đầu tàu còn có thể tham gia vào quá trình giúp họ nâng cao năng lực để đáp ứng yêu cầu về chất lượng và sản xuất. Đây cũng là một mắt xích quan trọng để cơ hội nhận đơn hàng chuyển thành khả năng cung ứng ổn định.
Muốn nhà cung ứng đầu tư, cần tạo cơ hội đủ dài hạn
Ngược lại, từ góc nhìn doanh nghiệp hỗ trợ, ta thấy một bài toán khác.
Để tiếp nhận công việc và nâng cấp năng lực, nhà cung ứng thường phải đầu tư trước khi có thể đáp ứng đầy đủ yêu cầu của khách hàng. Đây là một trong những rào cản lớn, bởi doanh nghiệp phải bỏ vốn cho máy móc, khuôn mẫu, dây chuyền, hệ thống quản lý chất lượng và nhân lực, trong khi sản lượng đầu ra chưa chắc chắn.
Bà Bùi Thị Hồng Hạnh, Phó Chủ tịch, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Công nghiệp Hỗ trợ Việt Nam VASI, nhấn mạnh: “Điều cần nhất không chỉ là đơn hàng mà là một cơ hội dài hạn để doanh nghiệp dám đầu tư”.
Theo bà Hạnh, doanh nghiệp đầu chuỗi cần cung cấp triển vọng hợp tác đủ dài hạn để các doanh nghiệp hỗ trợ mạnh dạn đầu tư và từng bước tham gia sản xuất những sản phẩm có yêu cầu công nghệ, giá trị cao hơn. Khi có cơ sở để dự báo nhu cầu và tính toán đầu ra, nhà cung ứng có thể chủ động hơn trong việc lựa chọn công nghệ, bố trí vốn và chuẩn bị năng lực.
Bà cũng nhấn mạnh mối quan hệ hai chiều giữa sự phát triển của VinFast và năng lực của mạng lưới nhà cung ứng trong nước: khi doanh nghiệp Việt Nam từng bước làm chủ công nghệ và nâng cao sức cạnh tranh, chuỗi cung ứng của VinFast cũng có thêm nền tảng để phát triển theo hướng vững chắc và linh hoạt hơn.
Để tiến tới những sản phẩm có yêu cầu công nghệ và giá trị cao hơn, doanh nghiệp cần được tạo điều kiện nâng cấp năng lực, trong đó cam kết dài hạn và cơ chế chia sẻ rủi ro có thể giúp giảm bớt sự dè dặt khi đầu tư.
Một điểm sáng tại Hội nghị diễn ra vào ngày 16/10, là Vingroup đã công bố các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ, bao gồm ưu đãi chi phí thuê đất tại các khu công nghiệp và cam kết đầu ra dài hạn. Tập đoàn này cũng đề cập việc chia sẻ kế hoạch sản xuất và dự báo nhu cầu với nhà cung ứng, giúp doanh nghiệp có thêm thông tin để chuẩn bị cho các quyết định đầu tư.
Những cơ chế này có thể giảm bớt sự bất định trong quá trình đầu tư. Tuy nhiên, cơ hội dài hạn chỉ tạo điều kiện để doanh nghiệp mạnh dạn bỏ vốn; việc lựa chọn công nghệ, nâng cao chất lượng và tổ chức sản xuất để đáp ứng yêu cầu của khách hàng vẫn phụ thuộc vào năng lực của từng nhà cung ứng.
Tựu chung lại, đích đến cuối cùng của vai trò dẫn dắt không phải là sự lớn mạnh riêng của bất cứ doanh nghiệp nào, mà là hình thành chuỗi cung ứng có sức cạnh tranh, khả năng chống chịu và thích ứng.
Hoặc