Trong dòng chảy điện ảnh Việt Nam, có những người không chỉ làm nên tác phẩm mà còn làm nên con người. NSND Nguyễn Khắc Lợi (1932 – 2024) là một trong số đó. Từ giảng đường đến phim trường, ông lặng lẽ vun đắp cho nhiều thế hệ đạo diễn để rồi khi ông khép lại hành trình đời mình, điều còn lại không chỉ là phim ảnh mà là một lớp người đang tiếp tục kể câu chuyện điện ảnh Việt theo cách riêng.
Đạo diễn Đặng Thái Huyền và NSND Nguyễn Khắc Lợi.
Nhắc đến NSND Nguyễn Khắc Lợi, giới làm nghề thường gọi ông bằng một danh xưng giản dị hơn tất cả: người thầy. Ông thuộc thế hệ đầu tiên đặt nền móng cho đào tạo điện ảnh bài bản tại Trường Sân khấu & Điện ảnh Hà Nội, nơi những lớp học ban đầu còn nhiều thiếu thốn nhưng lại sản sinh ra một thế hệ đạo diễn mang dấu ấn riêng biệt.
Từ lớp học của ông, nhiều gương mặt đạo diễn đã thành danh và tạo nên tiếng vang lớn, có thể kể đến Nguyễn Quang Quyết, NSƯT Đặng Thái Huyền, NSND Phạm Nhuệ Giang, NSND Nguyễn Thanh Vân, Lưu Trọng Ninh, NSƯT Đỗ Thanh Hải, Đào Thanh Hưng, Trịnh Lê Phong… Họ không cùng một phong cách, không đi chung một con đường nhưng đều mang trong mình một nền tảng tư duy mà người thầy đã âm thầm gieo từ những ngày đầu tiên.
Điều đặc biệt ở NSND Nguyễn Khắc Lợi không nằm ở việc ông truyền dạy kỹ thuật mà ở cách ông mở ra cho học trò một không gian sáng tạo. Ông từng nói làm nghệ thuật không ai có thể dạy nhau làm hay, chỉ có thể giúp nhau được tự do để tưởng tượng và tìm thấy tiếng nói riêng. Chính vì vậy, ông không tạo ra những “bản sao” mà góp phần hình thành những cá tính điện ảnh khác biệt.
Những ký ức về ông trong lòng học trò không phải là những bài giảng khô khan mà là những câu hỏi rất đời thường. Đạo diễn Nguyễn Quang Quyết nhớ mãi cách thầy bắt đầu câu chuyện bằng việc hỏi han công việc, gia đình. Đạo diễn Đào Thanh Hưng nhắc đến ông như người dạy cả nghề lẫn cách sống. Còn với Đặng Thái Huyền – đạo diễn của bộ phim gây tiếng vang lớn Mưa đỏ, sự gắn bó đã trở thành thói quen, những lần đến thăm thầy không cần lý do.
Ông từng nhấn mạnh dù hư cấu đến đâu, điện ảnh vẫn phải dựa trên nền tảng của sự thật mới có sức thuyết phục. Có lẽ chính điều đó đã âm thầm ảnh hưởng đến cách nhiều học trò của ông làm phim, khi họ chọn đi vào chiều sâu thay vì bề mặt.
Nhìn lại hành trình của NSND Nguyễn Khắc Lợi, có thể thấy ông thuộc thế hệ đặc biệt của điện ảnh Việt Nam. Ông từng được đào tạo bài bản tại Liên Xô, từng tham gia đoàn làm phim của đạo diễn R. Karmen, nơi ông học được bài học quan trọng về việc tôn trọng sự thật và cách kết hợp giữa hiện thực với dàn dựng. Khi trở về nước, trong điều kiện làm phim còn vô cùng thiếu thốn, ông vẫn kiên trì theo đuổi nghề, tạo nên những tác phẩm như: Cuộc chiến đấu vẫn còn tiếp diễn, Miền đất không cô đơn, Hai người mẹ, Nguyễn Ái Quốc ở Hồng Kông…
Trong số đó, Tướng về hưu (chuyển thể từ truyện ngắn của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp) là bộ phim để lại dấu ấn sâu sắc nhất. Câu chuyện về một vị tướng trở về đời sống gia đình sau chiến tranh rồi dần nhận ra mình trở nên lạc lõng giữa những thay đổi của xã hội đã chạm đến một nỗi đau không chỉ của riêng một con người. Bộ phim phản ánh thời điểm đất nước bước vào kinh tế thị trường, khi những giá trị quen thuộc bắt đầu dịch chuyển.
Cảnh trong phim "Tướng về hưu".
Chính đạo diễn từng chia sẻ rằng điều ông tâm đắc nhất là khả năng dự báo của tác phẩm khi nó chạm đến những xung đột xã hội sẽ ngày càng rõ nét về sau. Vì thế, Tướng về hưu không chỉ là một bộ phim mà là một lát cắt của lịch sử tinh thần.
Bộ phim để lại dấu ấn sâu đậm và vinh dự nhận nhiều giải thưởng tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 9, bao gồm: Bông sen Bạc cho phim, giải Nữ diễn viên xuất sắc dành cho NSND Hoàng Cúc, cùng giải Quay phim xuất sắc thuộc về NSƯT Trần Trung Nhàn.
Phong cách của NSND Nguyễn Khắc Lợi cũng mang dấu ấn riêng. Ông không bị cuốn vào những cấu trúc kịch bản chặt chẽ theo kiểu công thức mà chọn cách kể chuyện gần với đời sống, để phim diễn ra như chính cuộc sống đang trôi. Cách làm ấy khiến phim của ông không ồn ào nhưng có sức nặng, không phô diễn nhưng ám ảnh.
Ở những năm tháng cuối đời, ông vẫn giữ được sự minh mẫn và một nỗi trăn trở không nguôi với điện ảnh Việt Nam. Ông từng nói thế hệ sau có điều kiện tốt hơn, tự do hơn, nhưng dường như vẫn thiếu những tài năng thực sự bứt phá, thiếu trí tưởng tượng cần thiết cho điện ảnh. Đó không phải là sự so sánh mà là một nỗi lo của người đã dành cả đời cho nghề.
Và rồi người thầy ấy đã lặng lẽ đi qua hành trình của mình, không ồn ào như chính cách ông sống. Nhưng sự lặng lẽ ấy lại khiến khoảng trống ông để lại trở nên rõ ràng hơn bao giờ hết.
Trong dòng chảy điện ảnh Việt Nam hôm nay, có thể không phải lúc nào cũng gọi tên NSND Nguyễn Khắc Lợi nhưng tinh thần mà ông để lại vẫn hiện diện. Nó nằm trong cách các đạo diễn nhìn đời, trong cách họ kể chuyện và trong sự lựa chọn đi đến tận cùng sự thật. Đó có lẽ là cách một người thầy tiếp tục sống, không phải trên màn ảnh mà trong chính những bộ phim của học trò mình.
"Tướng về hưu" của đạo diễn - NSND Nguyễn Khắc Lợi sẽ được trình chiếu trong chương trình "Diện mạo Điện ảnh Việt Nam 40 năm thời kỳ Đổi Mới" tại Liên hoan phim Châu Á Đà Nẵng lần thứ IV (DANAFF 2026). Chương trình quy tụ 17 tác phẩm tiêu biểu của điện ảnh Việt Nam, trải dài từ cuối thập niên 1980 đến những năm 2000, giúp khán giả có dịp nhìn lại toàn diện tiến trình phát triển của điện ảnh Việt Nam trong hành trình 40 năm đổi mới của đất nước.
Hoặc