Trong suốt hơn 500 năm qua, bức họa Mona Lisa của thiên tài Leonardo da Vinci vẫn luôn là kiệt tác nghệ thuật nổi tiếng và thu hút nhiều sự chú ý nhất trên thế giới. Ngồi trước tác phẩm đặt tại bảo tàng Louvre (Pháp), hàng triệu du khách mỗi năm không khỏi tự hỏi về người phụ nữ có nụ cười bí ẩn trong tranh.
Giả thuyết phổ biến nhất: Lisa Gherardini
Theo nhận định của hầu hết các nhà nghiên cứu nghệ thuật và lịch sử, người mẫu trong bức tranh chính là Lisa Gherardini (sinh năm 1479), một người phụ nữ quý tộc thuộc dòng họ Gherardini ở Florence và Chianti (Ý).
Năm 15 tuổi, bà kết hôn với Francesco del Giocondo, một thương gia buôn tơ lụa giàu có. Chính vì vậy, bức tranh còn có tên gọi khác trong tiếng Ý là La Gioconda (hoặc La Joconde trong tiếng Pháp), mang ý nghĩa vừa là "vợ của Giocondo", vừa biểu thị sự vui vẻ, hạnh phúc. Nhiều tài liệu lịch sử chỉ ra rằng Francesco del Giocondo đã đặt hàng Leonardo da Vinci vẽ chân dung vợ mình vào khoảng năm 1503 để kỷ niệm việc mua nhà mới hoặc nhân dịp ra đời của người con thứ hai.
Năm 2005, một phát hiện quan trọng tại Thư viện Đại học Heidelberg (Đức) đã củng cố mạnh mẽ cho giả thuyết này. Tiến sĩ Armin Schlatter đã tìm thấy một ghi chú bằng tay bên lề cuốn sách cổ của Agostino Vespucci, một quan chức người Florence và là bạn của Leonardo da Vinci.
Trong ghi chú từ tháng 10 năm 1503, Vespucci đã so sánh Leonardo với họa sĩ cổ đại Apelles và đề cập rằng Leonardo đang thực hiện bức chân dung về "Lisa del Giocondo". Bằng chứng này gần như đã khép lại những nghi vấn kéo dài nhiều thế kỷ về danh tính nguyên mẫu.
Những giả thuyết kỳ lạ và hấp dẫn khác
Trước khi ghi chú của Vespucci được xác minh, có rất nhiều giả thuyết mang tính suy đoán được đưa ra. Một số nhà nghiên cứu dùng phân tích kỹ thuật số để so sánh đường nét khuôn mặt của Mona Lisa với bức chân dung tự họa của Leonardo và cho rằng hai khuôn mặt có sự trùng khớp đáng kinh ngạc, từ đó đưa ra giả thuyết danh họa đã vẽ chính mình dưới dạng nữ giới.
Có cả giả thiết cho rằng Da Vinci tự vẽ mình dưới dạng nữ giới
Bên cạnh đó, cũng có ý kiến cho rằng nhân vật trong tranh là Caterina Sforza (một nữ chúa xứ Forlì), Pacifica Brandani (mình tình của Giuliano de' Medici), người mẹ quá cố Caterina của họa sĩ, hoặc thậm chí là Salai - học trò kiêm người tình lâu năm của Leonardo.
Tại sao danh tính nàng lại trở thành ẩn số?
Sở dĩ có nhiều tranh cãi là do Leonardo da Vinci chưa bao giờ giao lại bức tranh cho Francesco del Giocondo. Ông mang theo bức họa bên mình suốt những năm tháng còn lại của cuộc đời, liên tục chỉnh sửa cho đến khi qua đời tại Pháp vào năm 1519.
Bức tranh sau đó được Vua François I của Pháp mua lại và trở thành tài sản của Hoàng gia Pháp. Vì tác phẩm không gắn kèm nhãn tên và chưa từng bàn giao cho gia đình Giocondo, danh tính thực sự của người phụ nữ đã trở thành một đề tài bàn tán suốt nhiều thế kỷ.
Dù khoa học và lịch sử ngày nay đã nghiêng mạnh về phương án Lisa Gherardini, nét quyến rũ của Mona Lisa vẫn không giảm bớt. Chính nụ cười mờ ảo cùng đôi mắt như biết theo dõi người xem của bà - sản phẩm từ kỹ thuật tô màu sfumato bậc thầy của Leonardo - mới là điều biến người phụ nữ quý tộc Florence này trở thành biểu tượng vĩnh cửu của nghệ thuật nhân loại.
Hoặc