Trình Quốc hội dự luật về giao dịch phái sinh cà phê, gạo, hồ tiêu

Bộ trưởng Tư pháp Hoàng Thanh Tùng trình Quốc hội dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Ảnh: Quochoi.vn.

Sáng 11/11, thừa ủy quyền của Thủ tướng, Bộ trưởng Tư pháp Hoàng Thanh Tùng đã trình Quốc hội Tờ trình về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh.

Theo Bộ trưởng Tùng, việc xây dựng luật nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng về hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, phát triển đồng bộ các loại thị trường, chủ động hội nhập quốc tế; đồng thời, tạo khuôn khổ pháp lý đầy đủ, thống nhất cho hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam.

Quy mô, thanh khoản thị trường phái sinh Việt Nam còn hạn chế

Bộ trưởng phân tích thêm trên thế giới, thị trường hàng hóa phái sinh phát triển mạnh, là công cụ quan trọng giúp doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro biến động giá và chủ động kế hoạch sản xuất kinh doanh.

Năm 2025, khối lượng giao dịch phái sinh niêm yết toàn cầu đạt 119,29 tỷ hợp đồng, trong đó phái sinh hàng hóa đạt khoảng 10,5 tỷ hợp đồng.

Việt Nam có thế mạnh về sản xuất, xuất khẩu nhiều mặt hàng nông sản chủ lực như cà phê, gạo, hồ tiêu, hạt điều. Kim ngạch xuất khẩu hàng hóa năm 2025 đạt gần 500 tỷ USD.

Tuy nhiên, giao dịch phái sinh vẫn chủ yếu gắn với các sở giao dịch nước ngoài, sản phẩm dựa trên hàng hóa thế mạnh trong nước còn hạn chế, chưa phát huy tương xứng với tiềm năng tham gia hình thành giá tham chiếu quốc tế.

Trong nước, sau hơn 20 năm thi hành Luật Thương mại năm 2005, thị trường đã bước đầu hình thành và phát triển. Khối lượng giao dịch tập trung tăng từ 58.900 hợp đồng năm 2019 lên hơn 1,14 triệu hợp đồng năm 2024 và khoảng 1,54 triệu hợp đồng năm 2025; giá trị giao dịch danh nghĩa bình quân khoảng 7.500 tỷ đồng/ngày; khoảng 38 mặt hàng với hơn 40 loại hợp đồng được giao dịch.

Tuy nhiên, quy mô và thanh khoản còn hạn chế, doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh tham gia phòng ngừa rủi ro còn ít.

Theo Đề án phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2045, mục tiêu đến năm 2030 là đưa 10 mặt hàng sản xuất trong nước vào giao dịch, hình thành giá tham chiếu cho 3-5 mặt hàng và đạt quy mô 8-10 triệu hợp đồng mỗi năm.

Việt Nam có nhiều sản phẩm thế mạnh nhưng chưa xây dựng được thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh tương ứng. Ảnh: T.L.

Theo Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng, để thực hiện mục tiêu này, việc xây dựng, ban hành Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh là cần thiết.

Theo tờ trình, dự thảo Luật gồm 8 chương, 57 điều. Trong đó, quy định thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh gồm thị trường tập trung và thị trường OTC. Sở giao dịch hàng hóa được tổ chức đồng thời thị trường giao ngay tập trung và thị trường phái sinh nhưng phải phân định rõ sản phẩm, thành viên, tài khoản, thanh toán và quản trị rủi ro.

Đối với thị trường OTC, dự thảo quy định giao dịch, tổ chức trung gian và trách nhiệm của tổ chức trung gian; nguyên tắc trung thực, công bằng, minh bạch, tuân thủ pháp luật và phòng ngừa thao túng; giao dịch OTC có thể được thanh toán bù trừ qua Trung tâm thanh toán bù trừ trên cơ sở tự nguyện và đáp ứng tiêu chí theo Quy chế thanh toán bù trừ.

Về hạ tầng, thị trường gồm Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ là các cấu phần hạ tầng cốt lõi. Trong đó, Trung tâm thanh toán bù trừ độc lập với Sở giao dịch hàng hóa, thực hiện thanh toán bù trừ, quản lý ký quỹ, quản trị rủi ro và bảo đảm thực hiện nghĩa vụ.

Dự thảo Luật cũng quy định về hoạt động của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài: được phòng ngừa, quản trị rủi ro; giao dịch với khách hàng, đối tác; nhận, chuyển tiếp và thực hiện lệnh; tự doanh, tạo lập thị trường, giao dịch đối ứng; tham gia thành viên giao dịch, thành viên bù trừ và cung cấp dịch vụ thanh toán, tài sản bảo đảm trong phạm vi được cấp phép và đáp ứng điều kiện theo quy định.

Về liên thông thị trường qua biên giới, dự thảo quy định các mô hình liên thông giữa Sở giao dịch hàng hóa, Trung tâm thanh toán bù trừ trong nước với sở giao dịch, đối tác bù trừ trung tâm nước ngoài và thông qua thành viên; yêu cầu lựa chọn, thẩm định đối tác, chấp thuận đối với việc thiết lập mới hoặc thay đổi trọng yếu; tuân thủ pháp luật về ngoại hối, thanh toán, phòng, chống rửa tiền, an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu và kiểm soát dòng tiền, dữ liệu xuyên biên giới.

Thêm công cụ phòng ngừa rủi ro cho doanh nghiệp

Dự thảo luật cũng có quy định về giao dịch phái sinh phục vụ phòng ngừa rủi ro của doanh nghiệp Nhà nước. Trong đó, doanh nghiệp Nhà nước được giao dịch hàng hóa phái sinh để phòng ngừa, quản trị rủi ro phát sinh trực tiếp từ hoạt động sản xuất, kinh doanh; hiệu quả được đánh giá trên tổng thể công cụ phòng ngừa và rủi ro được bảo vệ, không chỉ căn cứ kết quả lãi, lỗ riêng của giao dịch phái sinh.

Trình bày báo cáo thẩm tra về dự án Luật, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết Ủy ban cơ bản tán thành sự cần thiết xây dựng Luật, tuy nhiên đề nghị cơ quan soạn thảo đánh giá kỹ lưỡng việc bảo đảm yêu cầu về quốc phòng, an ninh, quản lý ngoại hối, phòng chống rửa tiền, tính hiệu quả, khả thi của các nguồn lực, điều kiện thi hành luật.

Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi trình bày báo cáo thẩm tra về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Ảnh: Quochoi.vn.

Đại diện cơ quan thẩm tra cũng yêu cầu cơ quan soạn thảo tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện chính sách phát triển thị trường gắn với mục tiêu phòng ngừa rủi ro, cơ chế bảo vệ nhà đầu tư, quản trị rủi ro hệ thống. Các chủ thể tham gia thị trường hàng hóa phái sinh trên tinh thần tự nguyện, Nhà nước không can thiệp hành chính, không bắt buộc giao dịch qua sở giao dịch hàng hóa làm mất đi tính cạnh tranh của các phương thức giao dịch khác, tăng tầng nấc trung gian và chi phí xã hội.

Bên cạnh đó, Ủy ban Kinh tế và Tài chính cũng đề nghị đánh giá kỹ hơn mức độ rủi ro của cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực phái sinh hàng hóa và nghiên cứu quy định trực tiếp tại luật này các giới hạn rủi ro tài chính đặc thù khi thử nghiệm.

Về thị trường hàng hóa phái sinh tập trung và thị trường hàng hóa phái sinh OTC, cơ quan thẩm tra đề nghị bổ sung đánh giá đầy đủ và rà soát mô hình doanh nghiệp Nhà nước đối với Sở Giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ. Tận dụng tối đa các thiết kế hạ tầng sẵn có trên thị trường tài chính để bảo đảm tổ chức vận hành thị trường hàng hóa phái sinh an toàn, hiệu quả.

Ngoài ra, cơ quan soạn thảo cũng cần rà soát việc phân loại nhà đầu tư, bảo đảm cơ chế bảo vệ phù hợp với mức độ rủi ro của sản phẩm, khả năng nhận diện và chịu rủi ro của từng nhóm. Mục đích tham gia thị trường của nhà đầu tư, quản lý tách biệt an toàn tiền, tài sản, tài sản ký quỹ và quyền lợi của khách hàng.

Về liên thông thị trường qua biên giới và quản trị rủi ro an toàn hệ thống, Ủy ban đề nghị tiếp tục rà soát cơ chế lựa chọn, thẩm định đối tác liên thông thị trường qua biên giới, hoàn thiện cơ chế thanh tra, kiểm tra, giám sát quản lý ngoại hối, dòng tiền ký quỹ, thanh toán, lưu chuyển dữ liệu xuyên biên giới và an ninh dữ liệu, bảo đảm kiểm soát được rủi ro đối tác dòng tiền và dữ liệu.

Yêu cầu làm rõ vai trò và công cụ của cơ quan quản lý Nhà nước trong quản lý rủi ro và an toàn hệ thống. Hoàn thiện cơ chế giám sát, cảnh báo sớm, phòng ngừa và xử lý thâu tóm, sử dụng thông tin nội bộ gian lận.