Nó không mọc lên từ đất. Nó lớn lên từ đôi tay người thợ, từ những thanh tre được chẻ mỏng, những tờ giấy nhuộm màu và một chút hồ dán. Suốt hơn ba thế kỷ, người làng Thanh Tiên vẫn cần mẫn tạo nên loài hoa đặc biệt ấy bên khúc sông Hương chảy chậm về hạ lưu.
Điều lạ là hoa không héo, nhưng mỗi năm người ta vẫn thay một lần.
Những cành hoa cũ trên trang thờ, trong am nhỏ ngoài sân, ở bàn thờ ông Địa, ông Táo được hạ xuống, nhường chỗ cho những cành hoa mới. Không phải vì hoa đã hỏng, cũng chẳng phải vì màu sắc không còn đủ rực rỡ. Đó là một phong tục đã tồn tại qua nhiều thế hệ, gắn với quan niệm về sự thành kính, lòng biết ơn tổ tiên và ước mong một năm mới bình an, thuận hòa.
Có những thứ muốn gìn giữ thì phải bắt đầu lại từ đầu, năm này qua năm khác. Với người làng Thanh Tiên, việc làm hoa cũng như thế.
Ảnh: Hoa giấy Thanh Tiên - Huế
Ngôi làng hơn 300 năm tuổi bên dòng sông Hương
Nằm bên hạ lưu sông Hương, cách trung tâm thành phố Huế khoảng 10 km, làng Thanh Tiên từ lâu đã nổi tiếng với nghề làm hoa giấy truyền thống. Đây vốn là vùng quê có đời sống gắn bó với nông nghiệp, nơi người dân vừa làm ruộng vừa tranh thủ những khoảng thời gian nông nhàn để tạo ra các sản phẩm thủ công phục vụ nhu cầu thờ cúng, sinh hoạt.
Theo những tư liệu về làng nghề, nghề làm hoa giấy Thanh Tiên đã hình thành từ nhiều thế kỷ trước, phát triển mạnh từ khoảng thế kỷ XVIII và được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Năm 2013, làng nghề được công nhận là làng nghề truyền thống, đánh dấu sự ghi nhận đối với một nghề thủ công gắn bó lâu đời với đời sống văn hóa xứ Huế.
Nghệ nhân Trần Phú có thâm niên hơn 45 năm làm nghề hoa giấy. Ảnh: Báo Chính phủ
Người dân Thanh Tiên có câu ca dao quen thuộc: “Xanh xanh, đỏ đỏ, vàng vàng/ Cứ đến tháng Chạp cả làng làm hoa”. Chỉ hai câu ngắn gọn đã phần nào khắc họa nhịp sống đặc biệt của ngôi làng mỗi khi Tết đến gần.
Nếu những tháng khác trong năm, người dân chủ yếu tập trung vào công việc đồng áng, thì đến khoảng tháng Chạp âm lịch, không khí làm hoa lại trở nên nhộn nhịp. Trong các sân nhà, những tờ giấy đủ màu được xếp thành từng chồng, tre được chẻ thành những thanh nhỏ, còn người lớn tất bật cắt cánh, tạo nhụy, ghép hoa. Mỗi người đảm nhận một công đoạn, người làm lâu năm hướng dẫn người mới, cả gia đình cùng góp sức để kịp hoàn thành những đơn hàng phục vụ Tết.
Ngày trước, hoa giấy Thanh Tiên chủ yếu được làm để phục vụ nhu cầu thờ cúng trong gia đình, đình, miếu và các không gian tín ngưỡng dân gian. Hoa thường được đặt tại trang Ông, trang Bà, am cảnh, bàn thờ ông Địa, ông Táo hay thần bếp. Với màu sắc tươi sáng, hình thức trang nghiêm và khả năng lưu giữ lâu dài, hoa giấy trở thành vật phẩm quen thuộc trong đời sống tinh thần của người dân địa phương.
Thời xưa, hoa giấy được đặt ở những nơi thờ tự trong nhà, các miếu, trang bà, am, bàn thờ ông địa, táo quân, thần bếp và chỉ thay một lần trong năm vào dịp Tết Nguyên đán. Ảnh: Báo Chính phủ
Đặc biệt, hoa thường được thay mới vào dịp cuối năm, khi các gia đình dọn dẹp bàn thờ, chuẩn bị đón Tết. Bởi vậy, việc làm hoa không đơn thuần là hoạt động sản xuất theo mùa mà còn gắn với một thời điểm quan trọng trong năm, khi người dân hướng về tổ tiên, sửa soạn không gian thờ tự và gửi gắm những mong ước cho năm mới.
Những bông hoa làm từ tre, giấy và đôi tay khéo léo
Điều làm nên nét riêng của hoa giấy Thanh Tiên là các công đoạn chế tác đều đòi hỏi sự tỉ mỉ của đôi tay người thợ. Nguyên liệu chính khá giản dị, gồm tre và giấy màu, nhưng từ những vật liệu ấy, người nghệ nhân có thể tạo nên nhiều loài hoa với hình dáng, màu sắc và đường nét khác nhau.
Công việc chuẩn bị thường bắt đầu từ nhiều tháng trước mùa Tết. Tre được lựa chọn, chẻ nhỏ, vót tròn thành những thanh mảnh rồi phơi khô. Sau đó, người thợ nhuộm màu hoặc xử lý thân tre, uốn thành cành và cuống hoa. Đây là phần khung quan trọng, quyết định dáng đứng cũng như độ cân đối của cả cành hoa khi hoàn thiện.
Phần cánh hoa được tạo hình từ những tờ giấy màu. Người thợ dùng khuôn gỗ và đục sắt để cắt giấy theo hình dáng mong muốn, sau đó sử dụng các dụng cụ đơn giản, chẳng hạn dây cước, để tạo nếp và đường cong. Những cánh hoa tưởng chừng phẳng lì dần trở nên mềm mại, có độ xếp lớp và mang hình dáng của từng loài hoa khác nhau.
Tiếp đến là công đoạn làm nhụy, ghép cánh rồi gắn từng bông vào cuống tre. Từng chi tiết đều cần được điều chỉnh cẩn thận để bông hoa không bị lệch, cành không quá nặng hoặc mất cân đối. Một cành hoa hoàn chỉnh thường có nhiều bông, kết hợp cùng nụ và lá, tạo thành tổng thể rực rỡ nhưng vẫn hài hòa.
Điều làm nên nét riêng của hoa giấy Thanh Tiên là các công đoạn chế tác đều đòi hỏi sự tỉ mỉ của đôi tay người thợ.
Đáng chú ý, hoa giấy Thanh Tiên truyền thống không chỉ có một kiểu dáng. Trên cùng một cành có thể xuất hiện nhiều loài hoa quen thuộc như lan, huệ, hồng, cúc, dã quỳ, tường vi, cùng những nụ hoa đỏ và lá lúa xanh. Sự phối hợp ấy tạo nên vẻ phong phú về màu sắc, đồng thời gợi liên tưởng đến cảnh sắc đồng quê và cuộc sống nông nghiệp của người dân.
Trước đây, một số gia đình còn tự nhuộm giấy bằng các nguyên liệu tạo màu truyền thống, mỗi nhà có bí quyết riêng để tạo ra sắc độ đặc trưng. Ngày nay, giấy màu bán sẵn được sử dụng phổ biến hơn, giúp người thợ tiết kiệm thời gian và có thêm lựa chọn về màu sắc. Dẫu nguyên liệu có thay đổi, những công đoạn tạo hình và lắp ghép thủ công vẫn là yếu tố tạo nên giá trị riêng của hoa giấy Thanh Tiên.
Tất cả các công đoạn sản xuất đều hoàn toàn được làm thủ công
Nhìn những người thợ làm hoa, dễ có cảm giác đây là công việc đơn giản bởi các động tác đã trở nên quen thuộc sau nhiều năm. Nhưng để tạo ra một bông hoa đẹp, người làm nghề phải tích lũy kinh nghiệm, hiểu cách xử lý từng loại giấy, biết căn chỉnh cánh hoa và phối màu sao cho hài hòa. Chỉ một chi tiết nhỏ thiếu cân đối cũng có thể khiến cả cành hoa mất đi vẻ mềm mại.
Trong một buổi chiều ở sân nhà người thợ, những ngón tay đã quen việc thoăn thoắt vuốt từng cánh, xoay từng nhánh tre, chấm hồ rồi ghép hoa. Động tác cứ lặp đi lặp lại, tưởng chừng giản đơn, nhưng phía sau là sự kiên nhẫn được rèn giũa qua năm tháng, cùng những kinh nghiệm được truyền từ người đi trước sang người đi sau.
Hoa sen giấy: Khi nghề cũ tạo nên một dấu ấn mới
Nếu hoa giấy ngũ sắc là hình ảnh gắn bó với những bàn thờ ngày Tết, thì hoa sen giấy lại là một trong những sản phẩm đặc sắc giúp làng nghề Thanh Tiên được biết đến rộng rãi hơn trong đời sống đương đại.
Sen vốn là loài hoa mang nhiều ý nghĩa trong văn hóa Việt Nam, thường gợi nhắc đến sự thanh khiết, vẻ đẹp giản dị và sức sống vươn lên. Tại Thanh Tiên, bằng giấy màu, tre và kỹ thuật tạo hình thủ công, người thợ đã tái hiện những đóa sen với nhiều lớp cánh xếp chồng, phần nhụy nổi bật và những chiếc lá lớn tạo thành tổng thể gần với hoa thật.
Ảnh: Sưu tầm
Khác với những cành hoa giấy ngũ sắc thường được sản xuất tập trung vào mùa Tết, hoa sen giấy có thể được chế tác quanh năm. Từng cánh sen được cắt, uốn và sắp xếp theo lớp, đòi hỏi người làm nghề phải chú ý đến độ mở của bông, sắc độ chuyển giữa các lớp cánh và hình dáng của nhụy. Phần lá, nụ và thân cũng được tạo hình riêng để bó hoa trông tự nhiên khi nhìn từ xa.
Để làm được một đóa sen có hồn, người thợ không chỉ cần đôi tay khéo léo mà còn phải quan sát kỹ hình dáng của hoa ngoài tự nhiên. Cánh sen không mở giống nhau ở mọi vị trí; những cánh phía ngoài thường xòe rộng hơn, trong khi phần cánh bên trong ôm lấy nhụy. Việc tái hiện những đặc điểm ấy bằng giấy là một thử thách thú vị, bởi chất liệu mỏng nhẹ cần được xử lý để vừa giữ được hình dáng vừa tạo cảm giác mềm mại.
Những đóa sen với nhiều lớp cánh xếp chồng, phần nhụy nổi bật và những chiếc lá lớn tạo thành tổng thể gần với hoa thật. Ảnh: Sưu tầm
Hoa sen giấy Thanh Tiên từng xuất hiện trong các sự kiện văn hóa, lễ hội và hoạt động quảng bá hình ảnh Huế. Sản phẩm cũng được trưng bày tại một số không gian văn hóa ở địa phương, góp phần đưa kỹ thuật thủ công của làng nghề đến gần hơn với khách tham quan.
Từ vật phẩm phục vụ tín ngưỡng, hoa giấy dần có thêm vai trò trang trí nhà cửa, làm quà lưu niệm và trở thành sản phẩm thủ công mỹ nghệ mang dấu ấn địa phương. Những bó sen giấy có thể được sử dụng trong không gian sống, các điểm trưng bày hoặc làm quà tặng cho người yêu thích sản phẩm thủ công truyền thống.
Sự xuất hiện của hoa sen cũng cho thấy khả năng sáng tạo của người Thanh Tiên. Họ không chỉ lặp lại những mẫu hoa đã tồn tại qua nhiều thế hệ mà còn tìm cách phát triển sản phẩm mới trên nền tảng kỹ thuật cũ. Nhờ đó, nghề truyền thống có thêm cơ hội tiếp cận những nhóm khách hàng khác nhau, thay vì chỉ phụ thuộc vào nhu cầu mua hoa thờ cúng mỗi dịp Tết.
Loài hoa không tàn và câu chuyện giữ nghề qua nhiều thế hệ
Có một nghịch lý đẹp đẽ ở Thanh Tiên: những bông hoa được làm ra để giữ màu sắc bền lâu, nhưng nghề làm hoa lại cần được nuôi dưỡng qua từng mùa.
Trong quá khứ, làm hoa giấy chủ yếu là công việc thời vụ, gắn với nhịp sống nông nghiệp và nhu cầu thờ cúng cuối năm. Người dân tranh thủ thời gian nông nhàn để làm hoa, mang bán tại các khu vực lân cận hoặc cung cấp cho những gia đình có nhu cầu chuẩn bị Tết. Qua nhiều thế hệ, các kỹ thuật làm hoa được truyền lại trong gia đình, trở thành một phần vốn nghề của người dân địa phương.
Làng hoa giấy Thanh Tiên đã trở thành điểm dừng chân hấp dẫn tại Huế. Ảnh minh họa: Báo Lao Động
Tuy nhiên, khi đời sống thay đổi, thị trường cũng xuất hiện ngày càng nhiều loại hoa nhựa, hoa trang trí sản xuất công nghiệp với mẫu mã đa dạng và giá thành cạnh tranh. Những sản phẩm thủ công cần nhiều thời gian và công sức như hoa giấy Thanh Tiên vì thế phải đối mặt với không ít thách thức.
Công việc đòi hỏi sự tỉ mỉ, trong khi thu nhập không phải lúc nào cũng ổn định. Đây cũng là lý do khiến một bộ phận người trẻ không còn mặn mà với nghề truyền thống. Khi người thạo nghề ngày một lớn tuổi, việc tìm kiếm thế hệ kế tiếp để tiếp tục duy trì kỹ thuật và kinh nghiệm của làng trở thành vấn đề đáng quan tâm.
Ảnh: Hoa giấy Thanh Tiên - Huế
Dẫu vậy, Thanh Tiên vẫn đang tìm những cách thức mới để gìn giữ nghề. Bên cạnh các mẫu hoa phục vụ tín ngưỡng, người thợ phát triển thêm hoa sen giấy và nhiều sản phẩm trang trí phù hợp với nhu cầu hiện đại. Hoạt động tham quan, tìm hiểu quy trình chế tác và trải nghiệm tự làm hoa cũng giúp du khách hiểu rõ hơn về giá trị của nghề thủ công, thay vì chỉ nhìn hoa giấy như một món đồ trang trí thông thường.
Trên cùng một cành có thể xuất hiện nhiều loài hoa quen thuộc như lan, huệ, hồng, cúc, dã quỳ, tường vi, cùng những nụ hoa đỏ và lá lúa xanh
Với những người đã gắn bó nhiều năm cùng nghề, làm hoa không đơn thuần là công việc kiếm sống. Đó còn là cách lưu giữ ký ức của gia đình, của ngôi làng và của những phong tục đã trở thành một phần đời sống tinh thần người Huế. Mỗi cành hoa được hoàn thiện là kết quả của nhiều công đoạn nối tiếp nhau, nhưng cũng là thành quả của những kinh nghiệm không thể hình thành chỉ sau một vài ngày học việc.
Bởi vậy, giá trị của hoa giấy Thanh Tiên không nằm ở việc chúng có thể giữ màu trong bao lâu. Điều đáng quý hơn là câu chuyện phía sau những cánh hoa: một nghề thủ công đã tồn tại qua nhiều thế hệ, một phong tục được duy trì mỗi dịp Tết và những con người vẫn kiên trì làm ra sản phẩm bằng đôi tay của mình.
Hoa có thể không tàn, nhưng những người biết làm ra hoa thì không thể ở lại mãi. Để sắc hoa Thanh Tiên tiếp tục hiện diện trong những mùa xuân sau, điều cần thiết không chỉ là giữ lại những mẫu hoa xưa, mà còn là trao truyền kỹ thuật, tạo sinh kế cho người làm nghề và giúp thế hệ trẻ nhận ra giá trị của di sản mà cha ông để lại.
Bởi sau cùng, thứ mà người nghệ nhân Thanh Tiên làm ra không chỉ là hoa. Đó là cách một vùng đất giữ lấy lòng thành của mình, bằng giấy, bằng tre và bằng việc năm nào cũng bắt đầu lại.
Hoặc